Đền Parthenon và những đường cong khó thấy: nền vồng, cột phình và tranh luận về ảo ảnh thị giác

Nhìn từ xa, đền Parthenon trên đồi Acropolis ở Athens giống một khối hình học hoàn hảo: nền phẳng, cột thẳng đứng, mái ngang đều. Nhưng khi đo đạc kỹ vào thế kỷ 19, các nhà nghiên cứu phát hiện rất nhiều đường ở đây không thật sự thẳng. Nền đền cong vồng lên ở giữa, thân cột hơi phình, cột nghiêng vào trong và cột ở góc to hơn cột thường. Lời giải thích phổ biến nhất là người Hy Lạp cố tình làm cong để mắt thấy công trình thẳng, nhưng gần đây cách giải thích này bị đặt câu hỏi.

Mặt đông đền Parthenon trên đồi Acropolis (Athens) với 8 cột Doric. Nhìn từ xa, các đường ngang và đường đứng đều có vẻ thẳng tắp

Parthenon được xây để thờ nữ thần Athena Parthenos, khởi công năm 447 TCN dưới thời chính khách Pericles, sau khi người Ba Tư đốt phá Acropolis trong chiến tranh Hy Lạp - Ba Tư. Hai kiến trúc sư Ictinus và Callicrates thiết kế, nhà điêu khắc Phidias giám sát chung. Theo Britannica, phần thân đền xong năm 438 TCN, cùng năm tượng Athena bằng vàng và ngà của Phidias được dâng lên, còn phần trang trí bên ngoài kéo dài tới năm 432 TCN.

Đền làm bằng đá cẩm thạch trắng khai thác từ núi Pentelicus. Hàng cột bao quanh có 8 cột ở mỗi mặt trước sau và 17 cột ở mỗi bên hông. Đo ở bậc trên cùng của nền, đền rộng 30,89 m và dài 69,54 m. Britannica xem đây là đỉnh cao của thức cột Doric.

Những đường cong khó nhận ra bằng mắt

Các phép đo chính xác của Hoffer năm 1838, của John Pennethorne và của Francis Penrose năm 1851 xác nhận những chỗ lệch khỏi đường thẳng là có chủ ý, vì chúng được thi công chính xác và lặp lại đều đặn trên toàn công trình. Những điểm chính gồm:

Nền đền cong lên ở giữa : mặt nền (stylobate) dài khoảng 69,5 m ở cạnh bên cao lên khoảng 10,3 cm ở điểm giữa, tỷ lệ chừng 1/700. Độ cong này truyền qua cột lên tới phần dầm mái phía trên. Thân cột hơi phình (entasis) : cột thu nhỏ dần lên trên, nhưng đường viền thân cột không phải đường thẳng mà hơi cong ra ở khoảng giữa. Ở Parthenon, độ phình nhỏ tới mức suốt nhiều thế kỷ không ai để ý, cho tới khi Charles Robert Cockerell phát hiện lại năm 1814. Cột nghiêng vào trong : các cột hơi ngả vào phía lòng đền khoảng 0,4 độ. Nếu kéo dài trục của các cột mặt đông lên trời, chúng sẽ gặp nhau ở độ cao khoảng 2,2 km. Cột góc to hơn : bốn cột ở góc có đường kính chân khoảng 1,947 m, trong khi các cột khác trung bình khoảng 1,905 m, chênh nhau chừng 2%.

Lời giải thích "đánh lừa thị giác"

Ý tưởng sửa ảo ảnh có từ kiến trúc sư La Mã Vitruvius, hơn 2.000 năm trước. Ông viết rằng cột ở góc phải làm to hơn các cột khác một phần năm mươi đường kính, vì chúng nổi bật trên nền trời trống nên trông mảnh hơn thực tế. Ông cũng khuyên không làm nền phẳng tuyệt đối mà nâng nhẹ ở giữa, vì nền phẳng nhìn từ xa sẽ trông như bị võng xuống.

Thế kỷ 19, Penrose dùng số đo của mình để củng cố cách giải thích này. Một thân cột thẳng đứng thu nhỏ đều sẽ có vẻ thắt lại ở giữa, nên người xây cho nó hơi phình. Cột góc đứng trên nền trời sáng trông mảnh đi, nên được làm to hơn. Britannica cũng gọi vẻ hoàn hảo của Parthenon là một ảo ảnh.

Hàng cột phía tây của Parthenon. Mỗi thân cột thu nhỏ dần lên trên và hơi phình nhẹ ở khoảng giữa, một chi tiết gọi là entasis

Năm 2025, nhà toán học Alain Goriely của Đại học Oxford công bố bài nghiên cứu có tựa đề "Ảo ảnh của những ảo ảnh: không có hiệu chỉnh thị giác nào ở Parthenon", sau đó đăng trên tạp chí Royal Society Open Science. Ông không phủ nhận các đường cong, mà cho rằng chúng có thật và có chủ ý. Điều ông phản bác là mục đích sửa ảo ảnh. Theo phân tích của ông, những ảo ảnh mà các đường cong được cho là để sửa hoặc không tồn tại, hoặc nhỏ tới mức mắt người không nhận ra trong điều kiện quan sát bình thường. Góc nghiêng 0,4 độ của cột, chẳng hạn, nhỏ hơn nhiều so với độ vát tự nhiên ở hai mép thân cột.

Goriely còn chỉ ra phần móng nằm dưới đất của Parthenon cũng được làm cong, dù không ai nhìn thấy. Giả thuyết nền cong để thoát nước mưa cũng khó đứng vững, vì độ dốc chỉ khoảng 0,2 độ. Nghiên cứu tâm lý học hiện đại cũng cho thấy người xem không thật sự gặp ảo ảnh thân cột bị thắt mà entasis được cho là để bù.

Goriely đưa ra cách nhìn thực tế hơn: các tinh chỉnh có thể là kinh nghiệm nghề truyền lại qua nhiều thế hệ thợ xây, giống như nhiều quy tắc xây dựng ở các nền văn hóa khác chưa từng được chứng minh bằng khoa học. Dù câu trả lời cuối cùng là gì, những đường cong chỉ vài centimet trên mặt nền dài gần 70 m vẫn cho thấy tay nghề đo đạc và đẽo đá rất chính xác của thợ Athens thế kỷ 5 TCN.

Nguồn: Britannica , Wikipedia: Parthenon , Wikipedia: Entasis , Royal Society Open Science (Goriely) , arXiv (Goriely)