Kim tự tháp Giza không cần máy móc: đường dốc, xe trượt và những đội thợ có trả công

Kim tự tháp Khufu ở Giza, còn gọi là Đại Kim tự tháp, được xây vào khoảng năm 2600 TCN làm lăng mộ cho pharaoh Khufu thuộc Vương triều thứ 4. Khi hoàn thành, tháp cao khoảng 146,6 m, là công trình nhân tạo cao nhất thế giới hơn 3.700 năm; nay còn khoảng 138,5 m.

Người xây dựng không có ròng rọc hay công cụ sắt. Giới Ai Cập học vẫn chưa thống nhất về kỹ thuật chính xác, nhưng bức tranh chung đã rõ hơn nhờ các phát hiện khảo cổ vài chục năm qua.

Kim tự tháp Khufu ở Giza. Lớp ốp đá vôi trắng ban đầu gần như đã mất hết

Khối lượng : khoảng 2,3 triệu khối đá. Wikipedia ghi tổng cộng khoảng 6 triệu tấn, Britannica ghi 5,75 triệu tấn. Vật liệu : chủ yếu là đá vôi khai thác ngay tại Giza. Đá ốp trắng lấy từ mỏ Tura bên kia sông Nile; granite cho Phòng Vua chở từ Aswan cách hơn 900 km, có khối nặng 25 đến 80 tấn. Độ chính xác : cạnh đáy khoảng 230,3 m, bốn mặt lệch khỏi bốn hướng chính trung bình khoảng 3 phút 38 giây cung. Thời gian : Herodotus viết 20 năm, Wikipedia ghi khoảng 26 năm.

Thợ mỏ dùng đục đồng, vồ gỗ và công cụ đá. Dùng bản sao dụng cụ tìm thấy ở một mỏ đá thời Khufu, thợ đá Franck Burgos cho 4 người tách một khối 2,5 tấn trong 4 ngày, mỗi ngày 6 giờ, và ước tính khoảng 3.500 thợ mỏ có thể làm ra 250 khối mỗi ngày.

Đá ở xa đi đường thủy. Năm 2013, nhóm của nhà khảo cổ Pierre Tallet tìm thấy những cuộn giấy cói cổ nhất từng biết tại Wadi al-Jarf bên Biển Đỏ, trong đó có nhật ký của viên quan Merer, chỉ huy một đội khoảng 200 người, ghi các chuyến chở đá vôi từ Tura về Giza bằng thuyền vào năm thứ 27 triều Khufu. Năm 2024, một nghiên cứu còn xác định nhánh sông Nile đã biến mất tên Ahramat, dài khoảng 64 km, từng chảy gần chuỗi kim tự tháp.

Trên mặt bằng, đá được kéo trên xe trượt gỗ. Phù điêu trong mộ Djehutihotep, thuộc Vương triều thứ 12 tức muộn hơn Khufu nhiều thế kỷ, vẽ 172 người kéo một pho tượng ước nặng 60 tấn, có người đổ nước trước xe trượt để giảm ma sát. Trong thí nghiệm của NOVA năm 1992, 12 đến 20 người kéo được khối 2 tấn trên xe trượt chạy trên ray gỗ.

Bản vẽ của John Gardner Wilkinson chép phù điêu mộ Djehutihotep: người kéo tượng trên xe trượt, một người đổ chất lỏng trước mũi xe

Để đưa đá lên cao, đa số nhà Ai Cập học xem đường dốc là khả thi nhất, nhưng kiểu dốc nào vẫn còn tranh luận:

Dốc thẳng vuông góc với một mặt tháp: gần như bị bác bỏ vì khối đắp sẽ khổng lồ. Dốc gấp khúc trên một mặt (Uvo Hölscher), hoặc dốc tựa vào phần thân chưa xây xong (Dieter Arnold). Dốc xoắn quanh thân (Mark Lehner). Britannica xem bờ dốc quấn quanh bằng gạch, đất và cát là hợp lý nhất; điểm yếu là dốc che kín công trình, khó kiểm soát các cạnh. Dốc bên trong (Jean-Pierre Houdin): dốc ngoài cho khoảng 30% chiều cao đầu, phần trên dùng dốc ngầm trong thân tháp. Chưa được chứng minh; nhà Ai Cập học David Jeffreys gọi nó là xa vời.

Sơ đồ minh họa bốn kiểu đường dốc từng được đề xuất, không theo tỷ lệ

Năm 2018, ở mỏ alabaster Hatnub, các nhà khảo cổ công bố một dốc kẹp giữa hai cầu thang có lỗ cọc gỗ để buộc dây, cho thấy người Ai Cập thời Khufu đã kéo đá lên dốc 20% hoặc hơn. Với phần chóp, Lehner cho rằng đòn bẩy được dùng cho vài phần trăm khối lượng trên cùng.

Sơ đồ minh họa giả thuyết dốc quấn quanh: thân tháp và dốc cùng cao dần, rồi dốc được tháo từ trên xuống

Người Hy Lạp cổ tin kim tự tháp do nô lệ xây, nhưng phát hiện hiện đại cho thấy khác. Năm 1990, Zahi Hawass tìm thấy nghĩa trang của người thợ ở phía nam Bức tường Quạ. Khoảng 600 bộ xương được khai quật, nhiều người có dấu vết được chữa chấn thương. Mark Lehner khai quật lò bánh mì và khu dân cư mà theo Smithsonian có thể chứa tới 20.000 người, với khẩu phần nhiều thịt bò.

Chữ sơn đỏ trên các khối đá phía trên Phòng Vua ghi tên các đội thợ, như "Những người bạn của Khufu".

"Trả công" nên hiểu theo nghĩa thời đó: chưa có tiền xu, công là lương thực, bia, thịt và chỗ ở. Hawass cho rằng có đội thợ lành nghề thường trực được nhà vua trả công, cùng lao động làm theo ca luân phiên. Lehner nghiêng về một dạng nghĩa vụ lao động, nhưng thừa nhận chưa rõ mức độ cưỡng ép. Con số nhân lực cũng chênh nhau xa:

Herodotus : 100.000 người, làm theo ca ba tháng. Britannica : có thể khoảng 20.000 người. Một nghiên cứu năm 1999 : trung bình khoảng 13.200 người, cao điểm khoảng 40.000.

Một khối đá ốp nguyên bản của Kim tự tháp Khufu tại Bảo tàng Anh. Phần lớn lớp ốp bị tháo đi vào thời Trung cổ

Kim tự tháp Khufu vì thế không cần công nghệ bí ẩn để giải thích: đục đồng, xe trượt, dây thừng, nước, sông Nile và một nhà nước đủ sức tổ chức hàng vạn người trong nhiều năm. Riêng cách đưa những khối đá cuối cùng lên đỉnh thì vẫn chưa có lời đáp chắc chắn.

Nguồn: Wikipedia (Great Pyramid of Giza) , Wikipedia (Egyptian pyramid construction techniques) , Britannica , Smithsonian Magazine , PBS NOVA