Nông nghiệp: khi con người ngừng du mục và những ngôi làng đầu tiên mọc lên | Viết bởi TMC26

Trong phần lớn lịch sử loài người, con người sống thành từng nhóm nhỏ, di chuyển theo mùa để săn thú và hái lượm. Rồi sau khi Kỷ Băng hà cuối cùng khép lại, ở nhiều nơi trên thế giới, những nhóm người khác nhau gần như độc lập bắt đầu gieo hạt, nuôi gia súc và ở lại một chỗ. Nhà khảo cổ V. Gordon Childe gọi sự chuyển đổi này là "Cách mạng đồ đá mới" trong cuốn Man Makes Himself năm 1936. Dù gọi là cách mạng, nó kéo dài hàng nghìn năm.

Khu khai quật Çatalhöyük ở Konya (Thổ Nhĩ Kỳ), nơi người thời đồ đá mới sống liên tục từ khoảng 7400 đến 6200 TCN trong những ngôi nhà xây sát vách nhau

Thế Holocene, giai đoạn khí hậu ấm hơn mà chúng ta đang sống, bắt đầu khoảng 11.700 năm trước. Theo Britannica, những bằng chứng đầu tiên về trồng trọt và thuần hóa động vật ở Tây Nam Á có niên đại khoảng 9500 TCN, và tới khoảng 7000 TCN lối sống làm nông trong làng đã định hình rõ ở lưu vực sông Tigris, Euphrates cùng vùng nay là Syria, Israel, Lebanon và Jordan. Wikipedia nêu khung thời gian hơi khác, từ 10.000 đến 8.000 TCN, cho thấy các mốc này vẫn được điều chỉnh theo phát hiện mới.

Vùng này là nơi thuần hóa ba loại ngũ cốc gồm lúa mì einkorn, lúa mì emmer và lúa mạch, bốn loại cây họ đậu gồm đậu lăng, đậu Hà Lan, đậu đắng và đậu gà, cùng cây lanh. Cừu, dê, rồi bò và lợn cũng được thuần hóa ở Tây Á.

Bông lúa mì einkorn (Triticum monococcum), một trong những loại ngũ cốc đầu tiên được thuần hóa ở Tây Á, mẫu lưu tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Toulouse (Pháp)

Thuần hóa không phải một phát minh trong một ngày. Lúa mì hoang có bông dễ rụng hạt khi chín, hạt rơi xuống đất trước khi người kịp gặt. Những cây giữ hạt lâu trên bông lại là cây được thu hoạch, cất giữ và gieo lại mùa sau. Lặp lại qua nhiều mùa, con người vô tình chọn ra giống cây giữ hạt. Thí nghiệm của Gordon Hillman và Stuart Davies cho thấy việc chọn lọc đó có thể chỉ mất từ 20 đến 200 năm, dù trên thực tế thuần hóa thường kéo dài hơn và trải qua nhiều thế kỷ trồng cây hoang trước đó.

Trung Quốc : lưu vực sông Dương Tử là nơi thuần hóa lúa gạo, theo Wikipedia trong khoảng 13.500 đến 8.200 năm trước. Lưu vực Hoàng Hà thuần hóa kê với bằng chứng khoảng 8.000 năm trước. Britannica thì cho rằng làng nông nghiệp trồng kê và lúa ở Hoàng Hà và Đông Nam Á xuất hiện muộn hơn nhiều, khoảng 3500 TCN. Mexico : ngô được thuần hóa từ một loài cỏ hoang tên teosinte. Nhóm của nhà khảo cổ thực vật Dolores Piperno (Smithsonian) công bố dấu vết ngô sớm nhất ở thung lũng sông Balsas có tuổi khoảng 8.700 năm, Britannica ghi mốc thuần hóa khoảng 8000 TCN. New Guinea : người vùng cao trồng chuối, khoai môn và khoai mỡ. Wikipedia nhắc tới khu Kuk có thể từ khoảng 8000 TCN, còn Britannica xác định thời kỳ đồ đá mới độc lập ở đây vào khoảng 5.000 năm trước.

Sơ đồ minh họa: mốc sớm nhất của nông nghiệp ở một số trung tâm độc lập, tính bằng số năm trước ngày nay

Khi có lương thực dư, người ta cần nơi cất giữ, và kho thóc cần người canh giữ. Dân số tăng nhanh, hiện tượng giới nghiên cứu gọi là chuyển đổi nhân khẩu học thời đồ đá mới. Đi kèm là những thứ thường được gọi chung là "gói đồ đá mới": gia súc, đồ gốm, công cụ đá mài nhẵn và nhà hình chữ nhật.

Çatalhöyük ở cao nguyên Anatolia là ví dụ được UNESCO ghi nhận. Gò phía đông có 18 tầng cư trú từ khoảng 7400 đến 6200 TCN. Nhà cửa xây áp lưng vào nhau, không có đường đi giữa các nhà, người dân ra vào bằng lối trên mái. Các ngôi nhà có kích thước tương đương nhau, được UNESCO xem là dấu hiệu của một cộng đồng khá bình đẳng. Khu di chỉ rộng 37 ha này được đưa vào danh sách Di sản Thế giới năm 2012.

Tháp đá ở Jericho (Bờ Tây), một trong những công trình kiến trúc cổ nhất được biết tới, xây từ thời đồ đá mới tiền gốm

Nông nghiệp nuôi được nhiều người hơn, nhưng không chắc đã giúp họ khỏe hơn. Wikipedia tổng hợp rằng thực đơn của người nông dân đầu tiên kém đa dạng hơn người săn bắt hái lượm, chất lượng dinh dưỡng giảm. Phụ thuộc vào vài loại cây chủ lực có thể gây thiếu chất, ví dụ ngô thiếu hai axit amin thiết yếu là lysine và tryptophan và nghèo sắt. Sống đông đúc cạnh chất thải, vật nuôi và kho hạt cũng tạo điều kiện cho ký sinh trùng, chuột và mầm bệnh.

Dù vậy, lương thực dư thừa cho phép một số người không phải trực tiếp kiếm ăn. Thợ thủ công, thương nhân, người cai quản rồi chữ viết lần lượt xuất hiện trên nền tảng đó. Nền văn minh sớm nhất được biết tới hình thành ở Sumer, miền nam Lưỡng Hà, khoảng 6.500 năm trước. Thứ tự các bước này diễn ra thế nào và vì sao con người chọn ở lại vẫn là chủ đề tranh luận, và câu trả lời có lẽ khác nhau ở từng vùng.

Nguồn: Wikipedia , Britannica , UNESCO , PNAS (Piperno và cộng sự, 2009)