Công cụ đá, khởi đầu của công nghệ: từ mảnh đá ghè 2,6 triệu năm tuổi đến chiếc rìu tay | Viết bởi TMC26

Trước bánh xe, kim loại và nông nghiệp, công nghệ đầu tiên của tổ tiên loài người là một hòn đá bị đập vỡ có chủ đích. Những mảnh đá sắc ấy giúp họ xẻ thịt, đập xương lấy tủy và chế biến thực vật, mở ra nguồn thức ăn mà răng và móng tay không xử lý được.

Theo Viện Smithsonian, việc chế tác công cụ đá đã xuất hiện ít nhất từ 2,6 triệu năm trước. Phải hơn 800.000 năm sau, chiếc rìu tay được ghè đẽo cân đối mới ra đời.

Hẻm núi Olduvai ở Tanzania, nơi Louis Leakey tìm thấy những công cụ đá đầu tiên của kiểu Oldowan vào thập niên 1930

Bộ công cụ đá cổ nhất được giới khoa học chấp nhận rộng rãi gọi là Oldowan, theo tên hẻm núi Olduvai ở Tanzania, nơi nhà khảo cổ Louis Leakey phát hiện những mẫu đầu tiên vào thập niên 1930. Theo Smithsonian, bộ công cụ này gồm ít nhất ba thứ:

Đá búa : hòn đá cứng có vết đập trên bề mặt, dùng để đập vào đá khác. Hòn lõi : hòn đá mang một loạt vết tách mảnh dọc theo một hoặc vài cạnh. Mảnh tước : những mảnh đá sắc bị đập ra từ hòn lõi, có lưỡi cắt dùng được ngay.

Lâu nay, các công cụ Oldowan sớm nhất được biết đến ở Gona (Ethiopia), khoảng 2,6 triệu năm tuổi. Năm 2023, nhóm của Tom Plummer công bố trên tạp chí Science các công cụ Oldowan ở Nyayanga (Kenya) có niên đại khoảng 2,9 triệu năm, sớm hơn tới khoảng 400.000 năm so với hiểu biết trước đó. Cùng lớp đất có xương hà mã mang vết cắt và hai chiếc răng hàm của Paranthropus, một nhánh họ hàng không thuộc chi Homo.

Smithsonian nhận định phát hiện này khiến việc loại trừ Paranthropus khỏi danh sách những người chế tác công cụ là thiếu thận trọng. Ai làm ra công cụ Oldowan đầu tiên vẫn là câu hỏi mở. Ở Lomekwi (Kenya) còn có các công cụ khoảng 3,3 triệu năm tuổi, nhưng chúng mang kỹ thuật riêng, được xếp thành nhóm Lomekwian chứ không thuộc Oldowan.

Công cụ chặt bằng đá từ hẻm Olduvai, khoảng 1,8 triệu năm tuổi, hiện vật cổ nhất trong Bảo tàng Anh (British Museum)

Kỹ thuật cơ bản là ghè (knapping): cầm một hòn đá cứng làm búa đập vào mép một hòn đá khác. Đá tốt nhất là loại cứng, giòn, giàu silica như đá lửa, chert, obsidian, quartzite hay bazan. Khi bị đập đúng chỗ, chúng vỡ theo mặt cong như vỏ sò (vỡ conchoidal), tách ra mảnh tước có cạnh mỏng và sắc.

Mảnh tước dùng làm dao, phần lõi còn lại với rìa lởm chởm trở thành công cụ chặt. Wikipedia lưu ý tổ tiên loài người có lẽ đã dùng cả công cụ bằng gỗ hay xương từ trước, nhưng các vật liệu hữu cơ ấy không bền như đá nên hầu như không còn dấu vết.

Sơ đồ minh họa: ghè hòn lõi bằng đá búa để tách mảnh tước, tạo công cụ chặt kiểu Oldowan, rồi đến rìu tay kiểu Acheulean ghè hai mặt

Rìu tay: thiết kế dùng lâu nhất lịch sử

Theo Smithsonian, từ khoảng 1,76 triệu năm trước, người cổ đại bắt đầu đập ra những mảnh tước rất lớn rồi ghè tiếp quanh mép để tạo hình. Kết quả là rìu tay, công cụ đặc trưng của kỹ thuật Acheulean. Mốc 1,76 triệu năm đến từ khu vực Tây Turkana (Kenya); Wikipedia ghi nhận năm 2023 có báo cáo về rìu tay ở Ethiopia sớm tới 1,95 triệu năm.

Hình dáng : hai mặt đều được ghè, thường có dạng hạnh nhân hoặc giọt nước, đầu nhọn và đế tròn, khá cân đối theo trục dọc. Công dụng : chủ yếu để cắt, nhất là xẻ thịt thú; phần đế rộng giúp cầm chắc tay. Người dùng : gắn với Homo erectus và các loài sau đó như Homo heidelbergensis. Tuổi thọ : kỹ thuật Acheulean kéo dài đến khoảng 400.000 tới 250.000 năm trước tùy khu vực, khiến rìu tay được Wikipedia gọi là công cụ được dùng lâu nhất lịch sử loài người.

Làm rìu tay khó hơn hẳn công cụ Oldowan. Người thợ phải hình dung trước hình dạng cuối cùng rồi ghè từng nhát quanh toàn bộ chu vi, thường hoàn thiện bằng búa mềm làm từ gỗ hoặc xương để tách những mảnh nhỏ, mỏng.

Rìu tay hai mặt tìm thấy ở Saint-Acheul (Pháp), địa điểm đặt tên cho kỹ thuật Acheulean, hiện lưu tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Toulouse

Từ "đá sấm" đến bằng chứng khảo cổ

Trong nhiều thế kỷ, người châu Âu gọi những chiếc rìu tay tìm thấy dưới đất là "đá sấm", tin rằng chúng rơi từ trời xuống khi có giông. Hình vẽ rìu tay đầu tiên được xuất bản là của John Frere năm 1800. Ông tìm thấy chúng ở Hoxne (Anh) cùng xương của động vật đã tuyệt chủng và cho rằng chúng thuộc về những người "chưa biết dùng kim loại".

Phải đến giữa thế kỷ 19, sau những phát hiện ở thung lũng sông Somme (Pháp), giới khoa học mới chấp nhận rìu tay có tuổi đời rất xa xưa. Địa điểm Saint-Acheul gần Amiens, nơi tìm thấy hiện vật năm 1859, về sau đặt tên cho cả kỹ thuật Acheulean.

Công cụ đá chưa hẳn biến mất. Wikipedia ghi nhận dao mổ bằng obsidian vẫn được dùng trong một số ca phẫu thuật tinh vi vì sắc hơn dao kim loại và ít làm tổn thương mô hơn. Hơn 2,5 triệu năm sau, nguyên lý tách một mảnh đá thật sắc vẫn còn giá trị.

Nguồn: Smithsonian Human Origins , Smithsonian (Nyayanga) , Science , Wikipedia (Stone tool) , Wikipedia (Oldowan) , Wikipedia (Hand axe)