Với MacBook Pro OLED cảm ứng mới, macOS sẽ tối ưu như thế nào?

MacBook PROLED XDR Display hay còn gọi dân dã hơn là MacBook Pro cảm ứng mới mà Apple vừa ra mắt có màn hình OLED rất đẹp, thiết kế nhẹ hơn và cái mà chúng ta nói từ bữa giờ là chuyện thích hay không thích màn hình cảm ứng. Nhưng để dùng được màn hình cảm ứng thì câu chuyện tiếp theo Apple phải giải quyết là UI/UX của macOS sẽ tối ưu như thế nào.

Hệ điều hành máy tính để bàn (macOS và Windows ) ngay từ khi ra đời được thiết kế và tối ưu hoàn toàn cho bàn phím và chuột dựa trên 4 yếu tố cốt lõi: công thái học, độ chính xác điều khiển, trạng thái phân tầng lệnh và giới hạn phần cứng thời kỳ đầu.

Thực ra đối với mình, chuyện Apple làm màn hình cảm ứng cho MacBook Pro mới không có gì sai trái, cái họ đang khiến người dùng cảm thấy “không ổn” là họ biến tính năng này thành KSP và cho demo những thứ mà người dùng Windows đã nếm trải bao nhiêu năm qua và nó chẳng mang lại nhiều lợi ích.

Công thái học và hội chứng "Gorilla Arm"

Thực sự là người dùng MacBook mới phải dùng như thế này luôn hả?

Màn hình máy tính để bàn và laptop đặt theo phương thẳng đứng (vertical) để ngang tầm mắt người dùng, giảm thiểu áp lực lên đốt sống cổ. Khi thao tác cảm ứng trên một mặt phẳng thẳng đứng, cánh tay phải giơ liên tục trong không gian mà không có điểm tựa. Hiện tượng này kích hoạt co cơ đẳng trường (isometric muscle contraction) ở cơ delta và cơ bả vai.

Hệ quả là người dùng sẽ nhanh chóng bị mỏi khi xài ở tư thế này quá lâu (mà thực tế mình nghĩ chắc chẳng ai mà giơ tay lên chạm vào màn hình cảm ứng của MacBook 5 phút liên tục được) mà thuật ngữ công thái học gọi là “Gorilla Arm syndrome”.

Còn nói về chuột và bàn phím, toàn bộ phần cẳng tay, cổ tay và bàn tay được đặt tựa toàn bộ lên mặt bàn (hoặc chiếu nghỉ tay laptop). Lực thao tác lúc này chỉ dồn vào các ngón tay và khớp cổ tay nhỏ, cho phép anh em làm việc liên tục 8-10 tiếng mà không gây suy kiệt cơ học.

Anh em dùng macOS hay Windows gì thì cũng dùng chuột, đầu con trỏ chuột có diện tích tương tác 1 x 1 pixel. Điều này cho phép hệ điều hành đạt mật độ thông tin cực cao, tăng khả năng hiển thị trên một vùng diện tích rộng lớn và khả năng đa nhiệm tốt hơn so với tablet hay điện thoại.

Ví dụ thanh cuộn trình duyệt anh em đang xài nó mỏng có vài pixel, các nút điều hướng cửa sổ như trên macOS nó nhỏ xíu, hoặc Windows thì cũng cần 8-16 pixel thôi.

Việc bôi đen từng ký tự văn bản cũng vậy, chuột và bàn phím trên hệ điều hành máy tính sẽ chính xác hơn nhiều so với việc anh em dùng tay để bôi, rồi sửa bảng tính Excel hàng ngàn ô, cắt ghép timeline dựng phim cũng đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối ở mức single-pixel.

Apple buộc phải chỉnh lại những icon trên màn hình để tối ưu cho thao tác chạm ngón tay của người dùng.

Ngược lại, đầu ngón tay của người dùng khi tiếp xúc lên bề mặt kính có diện tích trung bình từ 8–10mm (tương đương 40–50 pixel trở lên tùy mật độ điểm ảnh PPI). Để dùng được cảm ứng, toàn bộ nút bấm, khoảng cách dòng và menu buộc phải phóng to, làm giảm diện tích hiển thị hữu ích và phá vỡ cấu trúc đa nhiệm phức tạp của desktop.

Chuột cung cấp không gian tương tác ba chiều mà màn hình cảm ứng điện dung cơ bản không thể có:

Trạng thái Hover: Rê chuột qua một đối tượng mà không kích hoạt lệnh. Đây là tiền đề cho tooltip giải thích tính năng, menu xổ xuống (drop-down), xem trước nội dung và thay đổi con trỏ ngữ cảnh (như đổi thành con trỏ mũi tên hai chiều để kéo giãn cửa sổ). Cảm ứng chỉ có 2 trạng thái nhị phân: chạm (touch) hoặc không chạm (no touch).

Phân tầng nút bấm vật lý: Chuột có chuột trái (thao tác chính), chuột phải (context menu) con lăn kết hợp với các phím bổ trợ (Shift, Ctrl/Cmd, Alt). Cảm ứng buộc phải thay chuột phải bằng thao tác "chạm và giữ" (long-press), làm giảm đáng kể tốc độ xử lý tác vụ chuyên nghiệp.

Hệ điều hành máy tính không sinh ra cho cảm ứng

Khi mô hình GUI hiện đại hình thành tại Xerox PARC (Alto, Star) rồi được Apple (Lisa 1983, Macintosh 1984) và Microsoft (Windows 1.0 1985) thương mại hóa, màn hình thời đó là CRT cồng kềnh, mặt kính cong dày lại còn phủ thêm lớp phốt pho phát quang nữa. Cảm ứng thời kỳ này cũng chỉ là dạng điện trở đơn điểm, nó đắt và dễ trầy xước, sai số tọa độ cũng rất lớn, làm suy giảm đi độ tương phản của màn hình CRT nói chung.

Chuột máy tính (được Douglas Engelbart phát minh năm 1964) là giải pháp phần cứng rẻ, bền và tối ưu nhất để số hóa tọa độ X-Y trên màn hình hiển thị.

Đã từng có những tấm gương cho Apple

Microsoft đã cố gắng đưa thao tác chạm và thậm chí là bút vào Windows nhưng giữ nguyên kiến trúc desktop truyền thống. Kết quả là thất bại, vì người dùng phải dùng bút stylus nhọn để cố chọc trúng các menu drop-down dày đặc và thanh cuộn 16-pixel vốn thiết kế cho chuột.

Họ cũng áp đặt tư duy cảm ứng (Metro UI, Live Tiles lớn, thanh Charm bar vuốt từ mép) lên toàn bộ hệ sinh thái Windows. Trải nghiệm trên PC dùng chuột và bàn phím lập tức bị gãy đổ: không gian lãng phí, thao tác cuộn ngang phản tự nhiên và việc giấu nút Start gây phẫn nộ cho người dùng máy bàn. Microsoft buộc phải sửa sai bằng cách đưa giao diện cửa sổ truyền thống quay trở lại trên Windows 10 và Windows 11.

Phần context menu được làm lớn hơn cho dễ chạm bằng tay, nhưng nhìn cái menu bar đi?

Nhìn lại Apple, họ cũng từng phân định rất rõ rằng: iOS và iPadOS tối ưu từ gốc cho ngón tay, còn macOS tối ưu cho con trỏ gián tiếp qua bàn phím và trackpad hay chuột. Ngay cả khi màn hình cảm ứng xuất hiện trên máy Mac, các thành phần giao diện chỉ được tinh chỉnh cục bộ (phóng to nhẹ nút bấm khi chạm, bổ sung cử chỉ phụ trợ) chứ không thể thay thế hoàn toàn cấu trúc điều khiển của chuột và phím.

Chính John Ternus đã từng nói: “Chúng tôi làm ra chiếc máy tính cảm ứng tốt nhất thế giới, đó là iPad. Nó được tối ưu hoàn toàn cho cảm ứng. Còn Mac được tối ưu hoàn toàn cho thao tác gián tiếp. Chúng tôi chưa thấy lý do gì để thay đổi điều đó.”