Lối đi cho startup AI giữa cuộc chơi của những ông lớn

Dù OpenAI, Google và Anthropic chiếm ưu thế, các startup AI vẫn hút vốn lớn nhờ nhu cầu ứng dụng, giải pháp chuyên ngành và "ngách" thị trường mới.

Những ngày qua, các "ông lớn" AI liên tiếp ra mô hình chủ đạo. Ngày 9/11, Anthropic giới thiệu Claude Fable 5.2 và Claude Mythos 5.2, tiếp tục cuộc đua với OpenAI và Google về năng lực xử lý, suy luận và thực hiện tác vụ phức tạp. Trước đó, ngày 29/9, OpenAI ra mắt GPT-6.1 Sol, còn Google cũng giới thiệu Gemini 4 Carbon cuối tháng 10, nối tiếp Gemini 4 Argon hồi đầu tháng.

Theo giới chuyên gia, động thái diễn ra trong bối cảnh các hãng phát triển mô hình lớn ngày càng chiếm ưu thế trên thị trường AI doanh nghiệp. Báo cáo State of Enterprise AI 2026 do quỹ đầu tư Menlo Ventures (Mỹ) công bố ngày 3/11 cho thấy, Anthropic, OpenAI và Google chiếm 69% tổng chi tiêu triển khai AI của doanh nghiệp, tăng từ mức 50% năm ngoái. Tổng chi tiêu cho AI doanh nghiệp đạt khoảng 176,8 tỷ USD tính đến tháng 9, tăng 5,4 lần so với năm 2025.

Động thái của các hãng lớn cũng tạo áp lực lên những startup phát triển ứng dụng AI. Một doanh nghiệp có thể mất nhiều tháng xây dựng công cụ phân tích tài liệu, nhưng chức năng tương tự có thể xuất hiện trong bản cập nhật của ChatGPT hoặc Gemini. Khi đó, khách hàng có thêm lý do sử dụng sản phẩm sẵn có thay vì trả tiền cho ứng dụng riêng.

Tuy nhiên, giới đầu tư vẫn nhìn thấy những cơ hội kinh doanh mà doanh nghiệp nhỏ có thể khai thác.

Lý do startup AI vẫn có sức hút

Giới chuyên gia đánh giá, một trong những lý do khiến startup tiếp tục thu hút vốn nằm ở quy mô nhu cầu. Cơ hội kinh doanh cho startup AI đang mở rộng khi các doanh nghiệp ngày càng tăng chi tiêu để ứng dụng công nghệ này. Báo cáo của Menlo Ventures chỉ ra, quy mô thị trường phần mềm ứng dụng AI cho doanh nghiệp ước đạt 77,3 tỷ USD mỗi năm, gấp hơn bốn lần mức của năm 2025.

Theo Joff Redfern, đối tác đầu tư tại Menlo Ventures, khi AI thay đổi cách doanh nghiệp thực hiện công việc, những công ty mới có cơ hội tham gia và định hình thị trường. Ngược lại, nếu AI chỉ bổ sung tính năng cho phần mềm hiện có, các nhà cung cấp lâu năm thường có lợi thế nhờ hệ thống khách hàng và quy trình đã thiết lập.

Thực tế, startup AI đang chiếm ưu thế trong một số lĩnh vực mới. Menlo Ventures cho biết doanh nghiệp AI-native (đưa trí tuệ nhân tạo làm cốt lõi trong vận hành, quy trình và mô hình kinh doanh) nắm 96% chi tiêu trong thị trường công cụ lập trình AI. Trong khi đó, nhà cung cấp phần mềm lâu năm vẫn giữ vị trí dẫn đầu ở những lĩnh vực như quản trị công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu và nhân sự.

Sự phân hóa này cho thấy quy mô của OpenAI hay Anthropic không đồng nghĩa mọi phân khúc đều thuộc về các hãng phát triển mô hình. Khi AI tạo ra phương thức làm việc mới, startup vẫn có cơ hội xây dựng sản phẩm từ đầu thay vì phải cạnh tranh với những hệ thống phần mềm lâu đời.

Với mỗi ngành có những yêu cầu đặc thù riêng, cơ hội cũng khác nhau. Chẳng hạn, bệnh viện cần AI hỗ trợ xử lý hồ sơ bệnh án, nhà máy cần hệ thống phát hiện lỗi sản xuất, còn công ty luật cần công cụ kiểm tra hợp đồng và đối chiếu quy định pháp luật. Các mô hình AI tổng quát có thể hỗ trợ, nhưng sản phẩm chuyên dụng được đánh giá tốt hơn do có khả năng đáp ứng yêu cầu dữ liệu, quy trình nghiệp vụ và hệ thống của từng khách hàng.

James Norman, nhà đồng sáng lập kiêm đối tác điều hành Black Ops VC, nhấn mạnh vai trò của hiểu biết chuyên ngành trong thu hút vốn. Nói với TechCrunch , ông cho rằng một bản trình diễn AI ấn tượng chưa đủ để chứng minh doanh nghiệp có thể phát triển lâu dài. Thay vào đó, nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến kinh nghiệm chuyên môn của người sáng lập, khả năng tìm kiếm khách hàng và duy trì doanh thu.

"Việc gọi vốn vào năm 2025 đòi hỏi sự chuyển đổi từ 'tầm nhìn xa' sang 'đã trải nghiệm thực tế'. Năm 2026, tiêu chuẩn đang được nâng cao. Các nhà sáng lập phải chứng minh nhiều lợi thế khác", Norman nhận định. "Quỹ đầu tư ưu tiên startup có sản phẩm thực chất, tạo dựng niềm tin và tăng trưởng bền vững thay vì chạy theo những startup ra mắt sản phẩm sớm hay trình diễn công nghệ bắt mắt".

Bên cạnh đó, doanh nghiệp đã sử dụng AI vẫn cần thêm công nghệ để kiểm tra và cải thiện kết quả. Vibhor Rastogi, CEO Citi Ventures, bộ phận đầu tư công nghệ của tập đoàn tài chính Mỹ Citi, nhận định nhu cầu kiểm tra chất lượng, giám sát và bảo đảm an toàn cho hệ thống AI mở ra thị trường mới cho startup. Chẳng hạn, khi dùng AI phân tích tài liệu hoặc hỗ trợ quyết định kinh doanh, doanh nghiệp cần phát hiện những câu trả lời sai, bảo vệ dữ liệu và điều chỉnh hệ thống cho phù hợp với công việc.

Ngoài giám sát, doanh nghiệp còn cần những công nghệ giúp AI thực hiện tốt hơn ở nhiệm vụ chuyên môn. Thương vụ gọi vốn của Trajectory tại Mỹ đầu tháng 11 là một ví dụ, khi vừa huy động 45 triệu USD trong vòng Series A do Sequoia dẫn dắt, với sự tham gia của Nvidia và các quỹ khác. Doanh nghiệp được định giá 300 triệu USD dù mới thành lập khoảng một năm và có 18 nhân sự.

Trajectory hiện phát triển nền tảng giúp doanh nghiệp tinh chỉnh mô hình AI theo nhu cầu chuyên môn. Khách hàng của startup này có Harvey, công ty AI pháp lý Mỹ được định giá 15,5 tỷ USD. Trong thử nghiệm của Harvey, mô hình do Trajectory huấn luyện đạt hiệu suất tương đương Claude Opus 5.5, nhưng chi phí thấp hơn 100 lần và tốc độ nhanh gần bốn lần. Hướng kinh doanh này đang được các quỹ đầu tư quan tâm khi doanh nghiệp ngày càng có nhu cầu điều chỉnh AI cho công việc riêng.

Cơ hội cho startup AI Việt

Tại Việt Nam, hiểu biết về ngôn ngữ và nhu cầu người dùng trong nước là một hướng để doanh nghiệp phát triển giải pháp AI. Khảo sát "Bạn đang dùng AI thế nào?" trên VnExpress cho thấy gần một nửa trong số hơn 14.000 người tham gia sẵn sàng sử dụng AI Việt nếu giải quyết được vấn đề họ gặp phải. Những hạn chế họ từng gặp khi sử dụng công cụ AI gồm thông tin thiếu chính xác, khó kiểm chứng hoặc chưa hiểu tốt dữ liệu, quy định và đặc thù Việt Nam.

Hệ sinh thái AI trong nước cũng đang hình thành những sáng kiến nhằm kết nối nguồn lực nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ. Một trong số đó là Liên minh AI Âu Lạc, với sự tham gia của các tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và trường đại học. Liên minh hướng tới thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI tại Việt Nam, đồng thời kết nối các nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp và nhóm nghiên cứu đưa công nghệ vào thực tiễn.

Hồi đầu năm, Liên minh công bố giải thưởng Âu Lạc Grand Prize 2026 với sự bảo trợ của FPT. Giải thưởng dành một triệu USD cho một sản phẩm hoặc giải pháp AI xuất sắc do người Việt làm chủ, có khả năng tạo tác động thực tế và mở rộng ứng dụng, trao trong ba năm liên tiếp bắt đầu từ năm nay. Ngoài giá trị giải thưởng, chương trình hướng tới kết nối các nhóm phát triển với chuyên gia, doanh nghiệp, nhà đầu tư và đối tác, qua đó hỗ trợ quá trình hoàn thiện sản phẩm và tìm kiếm thị trường.