Việt Nam 'cần chuẩn bị ngay' cho nguy cơ bảo mật lượng tử

TP HCM Các chuyên gia đánh giá nguy cơ dữ liệu "thu thập ngay, giải mã sau" bằng máy tính lượng tử đang gia tăng, đòi hỏi Việt Nam sớm chuẩn bị phương án ứng phó.

"Khi máy tính lượng tử đủ mạnh ra đời, các thuật toán mã hóa cổ điển trước đây sẽ đối mặt với thách thức. Các hệ thống tài chính, ngân hàng, dịch vụ công và hạ tầng số thiết yếu sẽ đứng trước nguy cơ bị bẻ khóa hoàn toàn", ông Lê Quốc Cường, thành viên Tiểu ban Khoa học Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số thuộc Hội đồng Phát triển TP HCM, khuyến cáo tại sự kiện An toàn dữ liệu và an ninh mạng trong kỷ nguyên lượng tử bên lề Diễn đàn Kinh tế Mùa thu năm 2026 (AEF 2026) do UBND TP HCM chủ trì.

Máy tính lượng tử sử dụng nguyên lý của cơ học lượng tử để xử lý và lưu trữ thông tin. Khác với máy tính truyền thống dùng bit nhị phân (0 hoặc 1), máy tính lượng tử sử dụng qubit - đơn vị thông tin đồng thời tồn tại ở cả trạng thái 0 và 1. Nhờ vậy, hệ thống có thể thực hiện cùng lúc nhiều phép tính và giải quyết những bài toán phức tạp mà máy tính cổ điển cần nhiều năm xử lý.

Theo ông Cường, hoạt động thu thập dữ liệu mã hóa để chờ giải mã trong tương lai (Harvest Now, Decrypt Later) đang diễn ra trên toàn cầu. Các lĩnh vực trọng yếu như quốc phòng, hành chính công, y tế, giao thông, năng lượng và hệ thống giao dịch ngân hàng, đặc biệt tại trung tâm tài chính TP HCM, đứng trước nguy cơ dữ liệu bị thu thập, lưu trữ để giải mã khi công nghệ lượng tử đủ khả năng xử lý.

Trước mối nguy đó, ông cho rằng chuyển đổi sang mật mã hậu lượng tử (PQC) không còn là sự chuẩn bị cho tương lai, mà trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ dữ liệu, chủ quyền số quốc gia và an toàn đô thị.

Đồng quan điểm, ông Stephen Oh, Phó chủ tịch kiêm Giám đốc công nghệ của Korea Quantum Computing (KQC), đánh giá thực tế đang diễn ra là hầu hết dữ liệu mã hóa hiện có đều có thể bị thu thập và lưu trữ, đặc biệt là chữ ký số vốn được ngày càng nhiều tổ chức, cá nhân sử dụng. Sau này, khi máy tính lượng tử đạt đủ sức mạnh, chúng có thể bẻ khóa toàn bộ thuật toán mã hóa cổ điển.

"Nguy cơ này đặc biệt nghiêm trọng khi kết hợp AI", ông Oh nhận xét. "Hoạt động xã hội và kinh tế sắp tới sẽ phụ thuộc rất lớn vào tác nhân AI vốn vận hành dựa trên rất nhiều chữ ký số. Trong vòng 10 năm tới, thậm chí sớm hơn, các chữ ký số này sẽ bị máy tính lượng tử khuất phục".

Theo Phó chủ tịch KQC, trước đây giới chuyên gia dự báo thời gian máy tính lượng tử bẻ khóa mã hóa khoảng năm 2035. Tuy nhiên, tốc độ thực tế nhanh hơn nhiều. Các thuật toán mật mã lượng tử đã sẵn sàng trong ngành công nghiệp và khoảng thời gian đang rút ngắn lại.

"Chúng ta không biết chính xác khi nào thời điểm đó đến, nhưng cần chuẩn bị từ hôm nay. Khi mối đe dọa xuất hiện, có thể đã quá muộn", ông nhấn mạnh.

Chuyên gia này cho biết, chuyển đổi mật mã không đơn thuần là thay một thuật toán bằng thuật toán khác. Quá trình này liên quan đến toàn bộ hạ tầng công nghệ, từ xác thực người dùng, chứng chỉ số, quản lý khóa đến kết nối giữa các hệ thống và nhà cung cấp dịch vụ. Một hệ thống lớn có thể cần nhiều năm để đánh giá, thử nghiệm và chuyển đổi. Do đó, việc chờ đến khi máy tính lượng tử đạt năng lực tấn công thực tế mới triển khai sẽ khiến tổ chức đối mặt với việc không kịp bảo vệ dữ liệu.

Trong phiên thảo luận, các chuyên gia cũng cho rằng, dù đã có nhận thức về rủi ro lượng tử, khả năng triển khai vẫn là vấn đề đáng lo ngại tại nhiều ngân hàng, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Lĩnh vực ngân hàng được đánh giá cần chú trọng nhiều hơn về nguy cơ lượng tử. Theo ông Priyesh Panchmatia, Giám đốc tư vấn giải pháp i-Sprint Innovations, các ngân hàng và doanh nghiệp lớn tại Việt Nam đã bắt đầu quan tâm đến an ninh lượng tử, nhưng chưa chuẩn bị đồng đều. Một số chủ động nghiên cứu nguy cơ tấn công trong tương lai, nhưng nhiều tổ chức gặp khó khi đánh giá hệ thống mật mã đang sử dụng, xác định mức độ sẵn sàng và quyết định khoản đầu tư cần thiết.

Bên cạnh đó, các hệ thống ngân hàng lõi, cổng thanh toán, thiết bị bảo mật phần cứng và nền tảng quản lý khóa đều có thể chứa thành phần mật mã cần được rà soát. Việc phụ thuộc vào nhiều nhà cung cấp cũng khiến quá trình chuyển đổi phức tạp hơn.

"Chúng ta đã có nhận thức về mối đe dọa, nhưng vẫn cần thêm động lực từ chính sách và cơ quan quản lý để thực sự bắt tay vào triển khai", ông Panchmatia nói.

Để bắt đầu chuyển đổi, các tổ chức cần xác định những thành phần mật mã đang sử dụng, đánh giá mức độ rủi ro và lập kế hoạch thay thế. Tuy nhiên, dựa trên kinh nghiệm chuyển đổi mật mã tại một số tổ chức tài chính ở Singapore, ông Panchmatia cho biết việc kiểm kê và thử nghiệm nên diễn ra song song.

"Bạn không thể bảo vệ những gì mình không nhìn thấy, cũng không thể sửa chữa những gì mình chưa xác định được", ông giải thích. "Kiểm kê mật mã là bước cần thiết, nhưng các tổ chức không nên đợi quá trình này hoàn tất trên toàn bộ hạ tầng mới bắt đầu thử nghiệm".

Từ đó, ông Panchmatia cho rằng mỗi tổ chức nên chọn một hệ thống trọng yếu làm dự án thí điểm. Với ngân hàng, đó có thể là nền tảng ngân hàng trực tuyến hoặc cổng thanh toán. Phạm vi thử nghiệm cần đủ rộng để phản ánh những vấn đề thực tế. Ngoài thuật toán mã hóa, tổ chức phải rà soát thành phần liên quan như cơ chế xác thực, chữ ký số, giao thức bảo mật kết nối, chứng chỉ số, cơ quan cấp chứng chỉ, thiết bị quản lý khóa và giao diện kết nối với nhà cung cấp bên ngoài.

Theo TS Võ Văn Tuấn, Giám đốc dự án Nghiên cứu Lượng tử (Quantum Lab) thuộc Viện Nghiên cứu Trí tuệ nhân tạo lượng tử và an ninh mạng (QACI) của FPT, các chương trình đào tạo nên được thiết kế theo từng vị trí công việc. Cụ thể, kiến trúc sư hệ thống cần hiểu cách đánh giá và thiết kế lại hạ tầng; lập trình viên cần nắm phương thức tích hợp thuật toán mới vào phần mềm; kiểm toán viên phải có khả năng đánh giá mức độ tuân thủ và xác định rủi ro trong quá trình chuyển đổi.

Riêng với đặc thù của TP HCM, ông Cường nêu bốn nhóm vấn đề: xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho công nghệ mật mã hậu lượng tử và truyền thông lượng tử; thiết lập tiêu chuẩn an toàn cho hạ tầng viễn thông, trung tâm dữ liệu nhằm bảo đảm khả năng kháng lượng tử trong 5-10 năm tới; hoàn thiện chính sách thương mại hóa, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp; xây dựng cơ chế đãi ngộ để thu hút chuyên gia hàng đầu về an ninh mạng và mật mã lượng tử đến làm việc tại thành phố.

Theo ông Cường, lộ trình trước mắt gồm thiết kế hệ thống theo nguyên tắc mật mã linh hoạt (crypto agility), cho phép nâng cấp lên mật mã hậu lượng tử khi các tiêu chuẩn quốc tế được ban hành chính thức. Đồng thời, cần kiểm toán nguy cơ an toàn dữ liệu tại các lĩnh vực trọng yếu như tài chính, ngân hàng và Cổng thông tin điện tử TP HCM.

AEF 2026 được tổ chức tại Trung tâm Hội nghị Thiskyhall Sala, TP HCM, bắt đầu những phiên bên lề từ ngày 26/10, trước khi chính thức khai mạc vào 28/10. Một trong những mục tiêu của diễn đàn là tập trung thảo luận vấn đề định hình động lực tăng trưởng mới như công nghệ đột phá, số hóa, xanh hóa, tài chính, chuỗi giá trị và các mô hình hợp tác mới. Theo Ban tổ chức, TP HCM không chỉ dừng ở vai trò điểm đến, mà hướng tới trở thành nơi các nguồn lực toàn cầu gặp nhau, được điều phối và chuyển hóa thành quyết định đầu tư. Đồng thời, đây sẽ là điểm đến của sáng kiến hợp tác quốc tế, trung tâm kết nối các nền kinh tế mới nổi và đầu mối thúc đẩy đổi mới sáng tạo khu vực.