Vì sao người trẻ thạo công nghệ vẫn sập bẫy lừa đảo thời AI?

Sự am hiểu về thiết bị và mạng xã hội của người trẻ không phải tấm khiên bảo vệ tuyệt đối khi tội phạm mạng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để chuyển dịch từ tấn công kỹ thuật sang thao túng trực tiếp tâm lý. Sinh viên và người trẻ thường được xem là nhóm cư dân số chiếm ưu thế về khả năng thích ứng công nghệ. Tuy nhiên, thống kê gần đây cho thấy tỷ lệ người trẻ trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến đang có xu hướng gia tăng. Nghịch lý này xuất phát từ việc công nghệ số phát triển quá nhanh, biến các phương thức lừa đảo từ hành vi gian dối thô sơ thành những kịch bản có tính toán tinh vi, kết hợp giữa thuật toán deepfake , công nghệ giả lập giọng nói và kỹ thuật khai thác dữ liệu hành vi.

Thực tế, rào cản kỹ thuật của các thủ đoạn lừa đảo ngày càng bị xóa mờ. Kẻ gian không cần bẻ khóa mật khẩu mà tấn công thẳng vào yếu tố dễ tổn thương nhất: sự tin tưởng, lòng tham hoặc nỗi sợ hãi của nạn nhân.

Điển hình như các vụ án "bắt cóc online" thời gian qua, đối tượng thu thập dữ liệu cá nhân của sinh viên từ mạng xã hội , sử dụng công nghệ mô phỏng hình ảnh, âm thanh để cô lập nạn nhân trong môi trường tâm lý căng thẳng, buộc họ tự cắt liên lạc với gia đình và làm theo các yêu cầu chuyển tiền. Việc sử dụng thành thạo điện thoại hay mạng xã hội không đồng nghĩa với việc người dùng sở hữu kỹ năng nhận diện thủ đoạn thao túng tâm lý phức tạp này.

Phân tích về hiện tượng trên tại lễ công bố Dự án truyền thông cộng đồng CyberZ 2026 diễn ra sáng 29.10 tại Trường đại học Điện lực (Hà Nội), đại tá Hà Văn Bắc, Phó cục trưởng Cục An ninh mạng (A05 - Bộ Công an), chỉ rõ: "Lừa đảo trực tuyến hiện nay không chỉ là những thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản. Với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo , công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói và những phương thức thao túng tâm lý tinh vi, các đối tượng phạm tội có thể lợi dụng chính sự tin tưởng, tình cảm và nỗi sợ hãi của con người để thực hiện hành vi phạm tội".

Ông nhấn mạnh ngay cả những người trẻ có khả năng tiếp cận công nghệ nhanh chóng cũng có thể trở thành nạn nhân. "Thực tế đó đặt ra yêu cầu không thể chỉ cảnh báo những thủ đoạn lừa đảo đã xảy ra, mà phải chủ động xây dựng năng lực nhận diện, khả năng ứng phó và sức đề kháng của cộng đồng trước những nguy cơ không ngừng biến đổi", lãnh đạo A05 nhấn mạnh.

Nhận định trên cũng chỉ ra lỗ hổng lớn trong bảo mật cá nhân hiện nay là thói quen chủ quan và thiếu cảnh giác trước các thông tin mang tính cá nhân hóa cao. Khi tin tặc sở hữu thông tin chi tiết về trường lớp, bạn bè, lịch trình sinh hoạt và kết hợp với âm thanh giả dạng người thân, phản xạ kiểm chứng thông thường của người trẻ rất dễ bị vô hiệu hóa.

Để khắc phục điểm yếu này, các chuyên gia an ninh mạng cho rằng công tác an toàn thông tin cần chuyển trọng tâm từ truyền thông cảnh báo một chiều sang trang bị kỹ năng phản xạ thực tế. Sinh viên cần hình thành thói quen kiểm chứng chéo trước mọi tình huống khẩn cấp, bảo vệ dữ liệu cá nhân trên không gian mạng và biết cách liên hệ với cơ quan chức năng thay vì tự xử lý khi rơi vào tình huống bị đe dọa.

Sáng kiến CyberZ - do Cục An ninh mạng chỉ đạo đang hướng tới việc đưa các bài tập tình huống mô phỏng vào giảng đường. Thay vì thụ động tiếp nhận thông tin, việc thúc đẩy người trẻ tham gia sáng tạo các giải pháp truyền thông phòng ngừa và thiết lập cơ chế kết nối chặt chẽ giữa nhà trường, cơ quan công an cùng các nền tảng công nghệ được kỳ vọng sẽ xây dựng "sức đề kháng số" vững chắc, giúp thế hệ trẻ thực sự làm chủ công nghệ và an toàn trên không gian mạng.