Những 'điểm mù' công nghệ đằng sau sự cố dừng bay toàn nước Mỹ

Lệnh dừng bay trên toàn nước Mỹ mới đây cho thấy một trục trặc ở hạ tầng công nghệ có thể khiến hàng ngàn chuyến bay đình trệ. Đằng sau sự cố là những điểm yếu không chỉ nằm ở phần mềm, mà còn ở đường truyền, dữ liệu và cả hệ thống dự phòng.

Hệ thống điều phối giao thông ngày càng hiện đại, kết nối và tập trung hơn, giúp hàng chục ngàn chuyến bay, chuyến tàu vận hành trơn tru mỗi ngày. Nhưng cũng chính hệ thống công nghệ thông minh khiến chỉ một mắt xích trục trặc cũng có thể kéo sập cả mạng lưới điều phối.

Lệnh cấm bay toàn nước Mỹ xảy ra sáng nay là sự cố mới nhất của nhiều sự cố dạng này trong những năm gần đây.

FBI điều tra khả năng lỗi phần mềm

Lúc 15h54 chiều 13-11 theo giờ miền Đông nước Mỹ (tức 3h54 sáng 14-11 giờ Việt Nam), Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) ra lệnh dừng mọi chuyến bay cất cánh trên toàn quốc. Khi lệnh được ban hành, có 4.042 chuyến bay đang trên không hướng về các sân bay Mỹ, theo số liệu của Flightradar24.

Khi lệnh dừng bay kéo dài hơn 4 giờ trước khi được dỡ bỏ, đã có gần 5.000 chuyến bay bị hủy trong số khoảng 11.000 chuyến bay chở hơn 1,5 triệu hành khách đã được lên lịch cất cánh trong ngày.

Một số hãng như JetBlue hủy luôn các chuyến còn lại trong đêm và cả một phần lịch bay ngày hôm sau để điều phối lại máy bay và phi hành đoàn.

Nguyên nhân chính thức đến nay vẫn chưa được công bố, Cục Điều tra liên bang (FBI) đang xem xét khả năng sự cố do một bản cập nhật phần mềm lỗi.

Sự cố xảy ra không lâu sau khi FAA triển khai hệ thống điều phối SMART có ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng nhà cung cấp phần mềm này khẳng định lệnh dừng bay không phải do hệ thống của họ.

Chuỗi sự cố từ thiết bị và nhân lực

Trước vụ ngừng bay này, ngày 11-1-2023, hệ thống NOTAM - nơi phát thông báo an toàn cho phi công trước mỗi chuyến bay - bị sập, buộc FAA dừng bay toàn quốc lần đầu tiên kể từ vụ khủng bố 11-9-2001.

FAA sau đó kết luận nguyên nhân là nhân viên nhà thầu vô tình xóa tập tin khi đồng bộ cơ sở dữ liệu chính với cơ sở dữ liệu dự phòng. Lệnh dừng bay kéo dài khoảng chưa đầy hai giờ nhưng đã khiến hơn 11.000 chuyến bay bị ảnh hưởng.

Năm 2025, Trung tâm Điều hành tiếp cận Philadelphia - nơi dẫn đường cho máy bay ra vào sân bay Newark, một trong những sân bay bận rộn nhất nước Mỹ - liên tục mất tín hiệu radar và liên lạc, có lần kéo dài khoảng 90 giây. Bộ trưởng Duffy khi đó ví hệ thống như một chiếc xe cũ hỏng hóc.

Năm nay, các sự cố tương tự xảy ra thường xuyên hơn. Chiều 6-8, thiết bị viễn thông tại Trung tâm Kiểm soát đường dài Minneapolis gặp sự cố, khiến máy bay đi và đến Minnesota cùng 9 bang khác ở miền Trung Tây bị giữ lại hoặc chuyển hướng. Lệnh dừng bay kéo dài từ khoảng 14-16h15 theo giờ địa phương.

Ngày 21-9, đúng lúc lãnh đạo nhiều nước bay tới New York dự Đại hội đồng Liên hợp quốc, các sân bay Newark, JFK và Philadelphia phải dừng bay vì Trung tâm điều hành Philadelphia mất mạch liên lạc chính.

Lệnh dừng tại Newark bắt đầu khoảng 10h sáng giờ địa phương. Nguyên nhân về sau được xác định là do một sợi cáp quang của Verizon bị cắt nhầm khi thi công ở New Jersey.

Báo cáo GAO-24-107001 của Văn phòng Giải trình Chính phủ Mỹ (GAO) cho biết trong 138 hệ thống kiểm soát không lưu của FAA, 51 hệ thống (37%) được đánh giá là "không bền vững" và 54 hệ thống (39%) "có khả năng không bền vững"; 58 hệ thống trong số này có tác động then chốt tới an toàn và hiệu quả của không phận quốc gia.

Theo GAO, một phần nguyên nhân là thiếu linh kiện thay thế và các kỹ thuật viên có chuyên môn bảo trì hệ thống cũ đã nghỉ hưu.

Dự phòng chưa chắc đã an toàn

Những sự cố tương tự từng xảy ra ở nhiều nơi, với nhiều loại hình giao thông khác nhau.

Ở Anh, lúc 8h32 sáng 28-8-2023 theo giờ London (14h32 giờ Việt Nam), hệ thống xử lý kế hoạch bay của cơ quan điều hành bay NATS nhận một kế hoạch bay hợp lệ nhưng có tổ hợp thuộc tính hiếm gặp. Cả hệ thống chính lẫn hệ thống dự phòng cùng chuyển sang chế độ an toàn, dừng xử lý tự động.

Hơn 700.000 hành khách bị ảnh hưởng, trong đó khoảng 300.000 người bị hủy chuyến. Do hệ thống dự phòng chạy cùng phần mềm nên cũng hư hỏng theo đúng cách của hệ thống chính, gần như cùng lúc.

Ở Đức, sáng 8-10-2022, hai tuyến cáp quang của mạng liên lạc vô tuyến đường sắt bị cắt có chủ đích tại Berlin và Herne. Dù được thiết kế để dự phòng cho nhau, cả hai cùng bị vô hiệu, khiến toàn bộ tàu khách và tàu hàng ở miền Bắc nước Đức dừng gần 3 giờ.

Điểm chung của các vụ việc trên là sự cố hiếm khi nằm ở "bộ não" điều khiển, mà thường ở "dây thần kinh" truyền tín hiệu như cáp quang, mạch viễn thông hay một tập tin dữ liệu. Vụ Philadelphia tháng 9 chỉ bắt đầu từ một nhát đào làm đứt cáp quang của đội thi công.

Hệ thống càng tập trung, ảnh hưởng của sự cố càng lan rộng. Một trung tâm ở Minneapolis gặp sự cố đã kéo theo 10 bang; khi các trung tâm kiểm soát đường dài cùng mất liên lạc, cả nước Mỹ dừng bay. Sự tập trung giúp điều phối hiệu quả khi mọi thứ chạy tốt, nhưng cũng dồn rủi ro về một điểm khi có trục trặc.

Dự phòng cũng không phải là tấm khiên tuyệt đối. Ở Anh, hệ thống dự phòng hỏng cùng kiểu với hệ thống chính. Tại Đức, hai tuyến cáp vốn dùng để dự phòng cho nhau lại bị vô hiệu cùng lúc. Bài học từ các vụ này là dự phòng chỉ thực sự hiệu quả khi đủ độc lập - khác đường truyền, khác phần mềm, khác vị trí.

Và cuối cùng, yếu tố con người vẫn là mắt xích then chốt. Vụ NOTAM năm 2023 bắt nguồn từ thao tác của nhân viên nhà thầu.

Đọc tiếp Về trang Chủ đề Trở thành người đầu tiên tặng sao cho bài viết 0 0 0 Tặng sao cho bài viết hay Facebook Mail Twitter / X LinkedIn Nguồn ưu tiên trên Google Ưu tiên Tuổi Trẻ trên Google Search. Xem hướng dẫn. Tặng sao