Máy hát đĩa than: từ ống thiếc 1877 đến đĩa shellac 78 vòng/phút

Cuối thế kỷ 19, muốn nghe lại một bài hát thì phải có người chơi lại từ đầu. Rồi một chiếc máy biết "ghi" tiếng hát lên lá thiếc ra đời, và mười năm sau, âm thanh được khắc lên một chiếc đĩa phẳng có thể ép ra hàng loạt. Chiếc máy đó là gramophone, tổ tiên của mọi đĩa nhạc thế kỷ 20.

Edison và chiếc ống bọc giấy thiếc 1877

Ngày 21/11/1877, Thomas Edison công bố phonograph, chiếc máy đầu tiên vừa ghi vừa phát lại được âm thanh. Sóng âm làm rung một màng mỏng, kim gắn trên màng khắc vết lên ống trụ quay tròn bọc giấy thiếc. Khi phát lại, kim chạy theo vết khắc, làm màng rung và tái tạo âm thanh.

Thomas Edison bên chiếc phonograph ống trụ thứ hai của ông, chụp tháng 4/1878. Ảnh: Levin C. Handy, Thư viện Quốc hội Mỹ (phạm vi công cộng)

Năm 1886, Chichester Bell và Charles Tainter thay giấy thiếc bằng sáp (máy graphophone), mỗi ống chơi được khoảng 2 phút. Nhưng ống trụ có một điểm yếu lớn: mỗi ống phải ghi riêng, rất khó nhân bản hàng loạt.

Máy hát Edison Standard dùng ống trụ sáp, loại máy phổ biến đầu thế kỷ 20. Ảnh: Wikimedia Commons

Berliner và chiếc đĩa phẳng 1887

Emile Berliner, kỹ sư gốc Đức nhập cư Mỹ, nhìn ra đúng điểm yếu đó. Ngày 8/11/1887, bằng sáng chế Mỹ cho "Gramophone" của ông có hiệu lực: thay vì khắc lên ống trụ, kim khắc một rãnh xoắn ốc trên đĩa phẳng, dao động sang hai bên theo sóng âm.

Đĩa thử nghiệm đầu tiên làm bằng thủy tinh, rồi kẽm, cao su cứng, cuối cùng là hỗn hợp có shellac.

Emile Berliner bên chiếc máy hát đĩa, với kèn loa phóng đại âm thanh. Ảnh: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)

Năm 1892, Berliner bắt đầu sản xuất đĩa thương mại cỡ 5 inch (13 cm); đĩa 7 inch (17,5 cm) ra năm 1895. Lợi thế quyết định nằm ở khâu sản xuất: từ một bản gốc, người ta làm khuôn kim loại rồi ép ra rất nhiều đĩa giống hệt nhau, rẻ, nhẹ và xếp chồng được. Ống trụ thua ngay ở điểm này.

Đĩa shellac và con số 78 vòng/phút

Từ năm 1897, shellac thay hẳn các vật liệu cũ để thành vật liệu chính của đĩa hát. Shellac là nhựa tự nhiên do một loài côn trùng cánh kiến ở châu Á tiết ra, trộn thêm nhựa và bột gỗ rồi ép nóng thành đĩa đen, cứng nhưng giòn.

Một mặt đĩa 10 inch chỉ chứa khoảng 3,5 phút nhạc, đĩa 12 inch khoảng 4–5 phút. Vì vậy, nhạc phổ thông thời đó hiếm khi có bài dài.

Đĩa shellac năm 1908, nhãn Gramophone và Gramophone Monarch Record. Ảnh: Wikimedia Commons

Tốc độ quay ban đầu mỗi hãng một kiểu. Năm 1912, Gramophone Company lấy 78 vòng/phút làm chuẩn ghi âm của hãng, và đến khoảng năm 1925, 78 vòng/phút dần thành chuẩn chung của ngành. Ở nơi điện lưới 60 Hz, tốc độ thực tế là 78,26 vòng/phút.

Shellac thống trị gần nửa thế kỷ. Năm 1948, đĩa vinyl ra đời, nhẹ hơn, bền hơn và ít vỡ hơn; đến cuối thập niên 1950, vinyl thay hẳn đĩa 78.

Chú chó Nipper và His Master's Voice

Năm 1898, ba năm sau khi chú chó Nipper chết, họa sĩ Francis Barraud vẽ nó ngồi nghiêng đầu nghe máy hát và đặt tên tranh là "His Master's Voice" (Tiếng chủ nhân). Bản gốc vẽ máy ống trụ Edison-Bell. Ông mang tranh tới đại diện Edison-Bell tại Anh, và nhận câu trả lời: "Chó không nghe máy hát".

Tranh "His Master's Voice" của Francis Barraud. Ảnh: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)

Gramophone Company đồng ý mua tranh với giá 100 bảng, với điều kiện vẽ lại thành máy hát đĩa của hãng. Hình xuất hiện trên catalogue từ tháng 12/1899, lên nhãn đĩa từ năm 1909. Berliner đăng ký thương hiệu này tại Mỹ ngày 10/7/1900.

Từ đó, chú chó nghiêng đầu bên chiếc kèn thành biểu tượng của nhiều hãng: Victor ở Mỹ, HMV ở Anh, và Deutsche Grammophon, hãng đĩa do Berliner lập tại Đức, cũng dùng hình này ở Đức tới năm 1949.

Gramophone thắng không vì âm thanh hay hơn ống trụ bao nhiêu, mà vì rẻ hơn và sao chép được hàng loạt, đúng hai thứ âm nhạc đại chúng cần. Mọi đĩa hát sau này, từ 78 tới 45 rồi 33⅓ vòng/phút, đều là con cháu của chiếc đĩa phẳng Berliner bán từ năm 1892.

Ngày nay đĩa than vẫn được ép và sưu tầm, nhưng ít ai nhớ tất cả bắt đầu từ một chiếc đĩa thủy tinh khắc rãnh ngang. Nhà anh em còn giữ chiếc đĩa than hay máy hát cũ nào không, và nó còn hát được không?

DPMA - Gramophone (Phát minh làm nên lịch sử) Bảo tàng Nhạc cụ Brussels (MIM) - Portable gramophone Wikipedia - Phonograph Wikipedia - Phonograph record Wikipedia - His Master's Voice Wikipedia - Nipper Gramophone Music - Gramophones and Phonographs FAQ