Bảng chữ cái: từ hình con bò và ngôi nhà tới chữ A, chữ B ta viết mỗi ngày | Viết bởi TMC26

Để đọc được một tờ báo tiếng Việt, ta chỉ cần nhớ vài chục chữ cái cùng mấy dấu thanh. Trong khi đó, các thầy ký Ai Cập cổ phải học chữ tượng hình suốt nhiều năm mới thạo. Khác biệt nằm ở ý tưởng của bảng chữ cái: thay vì vẽ một ký hiệu cho mỗi từ hay mỗi ý, chỉ cần một ký hiệu cho mỗi âm. Ghép các âm lại, ta viết được bất kỳ từ nào trong ngôn ngữ, kể cả những từ mới chưa từng có.

Britannica giải thích lợi thế này bằng một phép tính đơn giản. Một ngôn ngữ có 30 phụ âm và 5 nguyên âm chỉ cần tối đa 35 chữ cái. Nếu dùng hệ chữ ghi âm tiết, mỗi tổ hợp như ba, be, bi, bo, bu lại cần một ký hiệu riêng, tổng cộng tới 155 ký hiệu. Còn các hệ chữ ghi từ như chữ tượng hình hay chữ hình nêm cần số ký hiệu lớn hơn nhiều.

Wikipedia dẫn lại rằng chữ tượng hình và chữ hình nêm thời đó gồm nhiều ký tự phức tạp, phải học lâu năm mới thạo, nên việc đọc viết bị giới hạn trong giới thầy ký và tầng lớp hoàng gia, tôn giáo. Bảng chữ cái chỉ có vài chục ký hiệu nên thương nhân và người thường cũng học được.

Bắt đầu từ mỏ ngọc lam ở Sinai

Người Ai Cập cổ thật ra đã có khoảng 24 ký hiệu tượng hình chỉ ghi một âm, nhưng họ chỉ dùng chúng để gợi ý cách đọc cho các chữ tượng hình khác. Bước nhảy thật sự đến từ những người nói tiếng Semit làm việc ở Ai Cập. Theo Wikipedia, chữ Proto-Sinai xuất hiện ở các mỏ ngọc lam trên bán đảo Sinai khoảng năm 1840 TCN, có lẽ do thợ mỏ người Canaan để lại. Năm 1999, hai nhà Ai Cập học John và Deborah Darnell tìm thấy những dòng chữ cùng loại ở thung lũng Wadi el-Hol, có niên đại khoảng năm 1800 TCN.

Tượng nhân sư nhỏ bằng sa thạch tìm thấy ở Serabit el-Khadim (bán đảo Sinai), khoảng năm 1800 TCN, nay thuộc Bảo tàng Anh. Hàng ký hiệu trên đế là chữ Proto-Sinai, một trong những dạng chữ cái sớm nhất

Năm 1904-1905, nhà khảo cổ Flinders Petrie phát hiện các dòng chữ lạ ở đền thờ nữ thần Hathor tại Serabit el-Khadim. Năm 1916, nhà Ai Cập học Alan Gardiner nhận ra một cụm ký hiệu lặp lại nhiều lần đọc là lbʿlt, nghĩa là dâng nữ thần Baalat. Bảo tàng Anh cho biết tượng nhân sư trong ảnh mang cả hai thứ chữ: vai phải khắc chữ tượng hình Ai Cập với dòng người yêu quý của Hathor, bà chủ ngọc lam, còn vai trái và đế khắc chữ Proto-Sinai có tên Baalat, nên rất có thể đây là một văn bản song ngữ.

Con bò thành chữ A, ngôi nhà thành chữ B

Cách người xưa tạo ra chữ cái khá dễ hiểu. Họ mượn một hình vẽ, gọi nó bằng từ trong tiếng của mình, rồi lấy âm đầu của từ đó làm giá trị của chữ. Hình ngôi nhà, tiếng Semit là bayt, trở thành chữ ghi âm b. Chữ đầu tiên là aleph, nghĩa là con bò, chữ thứ tư là dalet, nghĩa là cánh cửa. Chính hai chữ aleph và bet về sau thành alpha và beta của người Hy Lạp, ghép lại thành từ alphabet.

Năm chữ cái Phoenicia, tên gọi và nghĩa gốc, cùng dạng chữ Hy Lạp và Latin mà chúng trở thành

Từ chữ Proto-Sinai, theo Wikipedia, người Phoenicia ở vùng ven biển Liban ngày nay phát triển bảng chữ cái gồm 22 chữ trước năm 1050 TCN. Đây cũng là hệ chữ đầu tiên có chiều viết cố định, từ phải sang trái. Văn bản chữ Phoenicia cổ nhất được biết là dòng chữ trên quan tài vua Ahiram ở thành Byblos, dù niên đại của nó còn tranh cãi. Nhờ mạng lưới buôn bán đường biển, thương nhân Phoenicia mang bảng chữ cái đi khắp Địa Trung Hải.

Dòng chữ Phoenicia khắc dọc mép nắp quan tài vua Ahiram ở Byblos, trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Beirut (Liban). Đây là văn bản chữ Phoenicia cổ nhất được biết, thường xếp vào khoảng năm 1000 TCN

Chữ Phoenicia chỉ ghi phụ âm, người đọc tự điền nguyên âm theo ngữ cảnh, điều vốn dễ với các ngôn ngữ Semit có gốc từ dựa trên phụ âm. Tiếng Hy Lạp thì khác, nên khi tiếp nhận bảng chữ này vào khoảng năm 800 TCN, người Hy Lạp dùng những chữ ghi phụ âm mà tiếng họ không có để ghi nguyên âm. Aleph thành alpha ghi âm a, chữ he thành e, chữ ʿayin thành o. Wikipedia gọi đây là hệ chữ sớm nhất được biết ghi có hệ thống cả nguyên âm lẫn phụ âm.

Từ một biến thể chữ Hy Lạp dùng ở thành Cumae, người Etrusca ở Ý tạo ra bảng chữ của mình, rồi người La Mã chuyển thành chữ Latin. Các chữ W, J và U được thêm hoặc tách ra rất lâu sau đó, mới thành bộ 26 chữ quen thuộc. Theo Wikipedia, chữ Latin ngày nay được dùng để viết hơn 3.000 ngôn ngữ, của khoảng 70% dân số thế giới, trong đó có tiếng Việt với các chữ và dấu bổ sung riêng.

Nguồn: Britannica: Alphabet , Wikipedia: Alphabet , Wikipedia: Phoenician alphabet , Wikipedia: Proto-Sinaitic script , Bảo tàng Anh: tượng nhân sư EA41748 , Wikipedia: Greek alphabet , Wikipedia: Latin alphabet