Những 'phao cứu sinh' Mỹ với năng lực tác chiến của Ukraine

Dù nỗ lực tự chủ, Ukraine vẫn phụ thuộc vào những trụ cột quân sự không thể thay thế của Mỹ, từ Starlink đến dữ liệu trinh sát điện từ.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngày 21/10 bày tỏ cảm ơn Mỹ vì đã khôi phục hoạt động chia sẻ tình báo với Ukraine, đồng thời hy vọng rằng các hạn chế với dịch vụ vệ tinh Starlink và Starshield sẽ sớm chấm dứt.

Tuyên bố này cho thấy sau gần 5 năm xung đột với Nga, Ukraine vẫn phải phụ thuộc vào Mỹ trong những lĩnh vực nhất định, dù họ đã nỗ lực tự chủ vũ khí cũng như nhận được sự hỗ trợ ngày càng tăng từ châu Âu.

Những công nghệ, thông tin mà chỉ Mỹ mới có khả năng cung cấp được coi là "phao cứu sinh" với Ukraine và họ sẽ phải tiếp tục phụ thuộc vào chúng trong thời gian dài, theo Franz-Stefan Gady, nhà phân tích quân sự tại Vienna, giám đốc hãng tư vấn Gady Consulting, người từng dành nhiều thời gian đồng hành cùng lực lượng Ukraine.

Tổng thống Zelensky hồi tháng 8 trao cho tỷ phú Elon Musk Huân chương Tự do, phần thưởng cao quý nhất của quốc gia này dành cho công dân nước ngoài, vì "đóng góp vào việc bảo vệ tự do và tính mạng của con người, cũng như sự phát triển trong quan hệ giữa người dân Ukraine và Mỹ".

Công ty SpaceX của ông Musk vận hành mạng lưới Internet vệ tinh Starlink, hệ thống hiện đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì kết nối tốc độ cao giữa các vị trí chiến đấu và sở chỉ huy của Ukraine. Khi được gắn lên phương tiện bay không người lái, thiết bị đầu cuối Starlink mang lại kết nối khó bị gây nhiễu và không bị hạn chế bởi những nhược điểm của ăng-ten vô tuyến truyền thống.

Nhưng quân đội Ukraine hôm 14/10 cho biết quyền truy cập hệ thống Starlink của họ đã bị bóp băng thông, khiến hàng loạt hoạt động tác chiến bị gián đoạn. Giới chức Ukraine cho hay việc bị siết Starlink đã làm suy giảm đáng kể khả năng tiến hành các đòn tập kích bằng drone tầm trung của Kiev và cản trở việc đánh chặn drone phản lực thế hệ mới từ phía Nga.

Các quan chức Ukraine nói với NYTimes rằng họ đã mất loạt drone hạng nặng trị giá hơn một triệu USD và phải ngừng hoạt động tác chiến trong gần 3 ngày vì bị hạn chế truy cập Starlink. Một đơn vị Ukraine báo cáo đã bị mất kiểm soát drone ngay giữa chừng do gián đoạn đường truyền, khiến họ không thể phá hủy một kho tên lửa Nga.

Theo giới quan sát, sự cố gián đoạn mạng Starlink đã phơi bày lỗ hổng chí mạng của Ukraine trong kịch bản Mỹ cắt hoàn toàn viện trợ, qua đó uy hiếp trực tiếp mọi chiến dịch từ tập kích bằng drone đến phòng thủ không phận.

Starlink cùng phiên bản quân sự Starshield của nó sở hữu lợi thế độc nhất về độ phủ sóng vệ tinh, cường độ tín hiệu và khả năng truyền tải mà chỉ Mỹ mới có thể cung cấp. Canada cùng các nước châu Âu đang phát triển những hệ thống có quy mô và sức mạnh tương tự, nhưng theo những nguồn tin am hiểu vấn đề, sớm nhất phải đến năm 2028 chúng mới có thể đi vào vận hành.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 21/10 tuyên bố Elon Musk là người có quyền quyết định cuối cùng với việc cung cấp dịch vụ Starlink cho Ukraine, dường như nhằm loại trừ trách nhiệm của Nhà Trắng, sau khi Tổng thống Trump hứng nhiều chỉ trích vì "quay lưng" với Ukraine.

"SpaceX là công ty tư nhân. Họ có hợp đồng. Họ có các điều khoản hợp đồng về cách sử dụng công nghệ đó. Điều quan trọng là chúng tôi không thể chỉ đạo một công ty tư nhân về những quyết định mà họ đưa ra hoặc không đưa ra", ông Rubio nói.

Tổng thống Zelensky tuần qua tiết lộ Ukraine đã không nhận được cảnh báo tập kích từ các đối tác, nguồn dữ liệu vốn giúp lực lượng phòng không nước này đánh chặn tên lửa đạn đạo Nga.

Theo Thomas Withington, chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), hệ thống cảnh báo sớm tên lửa đạn đạo toàn cầu của Mỹ, vốn được phát triển từ thời Chiến tranh Lạnh, có khả năng phát hiện tín hiệu nhiệt từ các đợt phóng tên lửa, kể cả khi chúng được phóng trên lãnh thổ Nga. Sau đó, dữ liệu sẽ được xác nhận bởi mạng lưới radar theo dõi tên lửa trên khắp thế giới.

Thông tin tình báo trên đã giúp lực lượng Ukraine biết sớm những đợt tập kích bằng tên lửa Nga khi chúng đang bay trên không để kịp thời phát báo động tới người dân, nên hệ thống này gần như không thể thay thế, Gady nói.

Các đồng minh châu Âu đã nỗ lực cung cấp dữ liệu vệ tinh và trinh sát trên không cho Ukraine, nhưng vẫn thua kém Mỹ về độ chính xác, tầm bao phủ lẫn năng lực xử lý. Riêng ở khâu cảnh báo tên lửa, Gady cho hay "châu Âu chưa có bất kỳ hệ thống nào sánh bằng và nhiều năm nữa cũng khó lòng đuổi kịp" Mỹ.

Hiện chưa rõ lý do Ukraine không nhận được cảnh báo về các đợt tập kích gần đây từ Nga.

Các tổ hợp phòng không Patriot của Ukraine hiện vẫn phụ thuộc vào đạn tên lửa PAC-3 MSE do Mỹ cung cấp để bắn hạ tên lửa đạn đạo Nga. Nhưng ngay cả trước khi Tổng thống Trump gia tăng áp lực yêu cầu Ukraine ngừng tập kích các nhà máy lọc dầu Nga, nguồn cung tên lửa này đã dần cạn kiệt.

Kho dự trữ tên lửa PAC-3 của Mỹ đã bị hao hụt đáng kể tại Trung Đông từ đầu năm trong nỗ lực ngăn chặn những đợt tấn công từ Iran nhằm vào lực lượng của mình và đồng minh trong khu vực.

Trước tình thế ngặt nghèo, châu Âu và Ukraine đang chủ động đưa ra các phương án thay thế. Nhà sản xuất hệ thống SAMP/T tại Pháp và Italy cho biết phiên bản mới nhất của họ đủ khả năng ngăn chặn tên lửa đạn đạo và hệ thống này đang trên đường tới Ukraine.

Ít nhất hai công ty Ukraine đang hợp tác với các đối tác châu Âu để phát triển vũ khí đánh chặn tên lửa đạn đạo, dự kiến lô đầu tiên đi vào vận hành sớm nhất từ giữa năm sau. Một công ty khởi nghiệp Anh cũng tuyên bố đã sẵn sàng tự sản xuất dòng tên lửa này.

Trong khi chờ đợi các tổ hợp phòng không từ châu Âu, Ukraine hiện phải " vắt kiệt " phi đội tiêm kích F-16 của mình để đối phó với UAV Nga, trong khi gần như bất lực trước các đòn tập kích bằng tên lửa đạn đạo.

Bản đồ lưới phòng không Nga

Cơ quan tình báo Ukraine đã tự xây dựng hệ thống dữ liệu riêng về cơ sở hạ tầng và mục tiêu quân sự Nga, kết hợp giữa nguồn tin từ các đồng minh, drone, tình báo con người cùng nhiều phương thức khác, trong đó có cả việc xâm nhập vào hệ thống camera giám sát nội địa của đối phương.

Tuy nhiên, Mỹ cũng từng hỗ trợ Ukraine tiến hành tập kích nhắm vào các mục tiêu Nga. Công nghệ và thông tin tình báo từ Mỹ đã giúp Ukraine tinh chỉnh dữ liệu mục tiêu, kể cả những thông tin chính xác về độ cao của các điểm cần tấn công, theo một quan chức quân sự châu Âu am hiểu vấn đề.

Một năng lực then chốt khác là hệ thống giám sát của Mỹ có thể tái hiện bức tranh toàn cảnh rất chi tiết về lưới phòng không Nga thông qua tín hiệu điện từ, Withington giải thích. Những dữ liệu về lỗ hổng trong lá chắn phòng không của Nga đã giúp Ukraine điều hướng drone và tên lửa luồn lách để tránh bị bắn hạ.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters )