Chiến dịch 'không còn đường lùi' giúp Ukraine giải vây cho vành đai pháo đài

Chiến dịch phản công Vivaldi giúp Ukraine bẻ gãy một gọng kìm của Nga nhằm vào vành đai pháo đài Donetsk, tạo cơ hội để củng cố phòng tuyến.

Quân đoàn Lục quân số 3 Ukraine ngày 14/10 thông báo kết thúc chiến dịch phản công Vivaldi, tuyên bố tái kiểm soát tổng cộng 16 khu dân cư và 277 km2 lãnh thổ, khiến khoảng 8.000 binh sĩ Nga thiệt mạng hoặc bị thương.

Chiến dịch bao gồm 4 giai đoạn và được phát động hồi tháng 5 gần Lyman, thành phố chiến lược tại tỉnh Donetsk, song chỉ được Ukraine công bố vào giữa tháng 9 để đảm bảo bí mật tác chiến.

Tướng Andrii Biletsky, lãnh đạo Quân đoàn 3 trong chiến dịch Vivaldi và hiện là chỉ huy cánh quân Trung tâm, hôm 19/10 cho biết chiến dịch phản công này đã chặn đứng kế hoạch chính của Nga trong năm 2026, đó là tạo thế gọng kìm bao vây cụm đô thị Slovyansk và Kramatorsk, từ đó tiến tới kiểm soát hoàn toàn tỉnh Donetsk.

Kế hoạch tạo gọng kìm bao vây 'vành đai pháo đài'

Slovyansk, Kramatorsk là hai thành phố lớn cuối cùng mà Kiev còn nắm giữ trên "vành đai pháo đài" dài 50 km ở Donetsk. Đây là phòng tuyến kiên cố hàng đầu của Ukraine, với hệ thống hầm hào, chướng ngại vật chống tăng và dây thép gai dày đặc được củng cố suốt hơn 10 năm qua, khiến quân đội Nga khó tấn công trực diện.

Để tạo thế gọng kìm, cánh quân Tây của Nga đã triển khai Tập đoàn quân Xe tăng Cận vệ số 1 cùng hai Tập đoàn quân Hợp thành số 20 và 25 từ bờ sông Chornyi Zherebets đi vòng qua Lyman và hướng đến cụm đô thị Slovyansk - Kramatorsk từ phía bắc.

Mũi tiến công thứ hai, đi qua các khu vực Dobropillya để hướng tới thành phố Barvinkove ở phía nam tỉnh Kharkov, sẽ "khép vòng vây với toàn bộ tỉnh Donetsk".

Tướng Biletsky cho biết Nga bắt đầu triển khai kế hoạch này từ năm 2025 và dự kiến khép gọng kìm trong năm nay.

Mùa thu năm 2025, quân đội Nga đạt được đột phá ở phía tây sông Chornyi Zherebets và thiết lập một đầu cầu lớn gần Lyman. Nếu Nga kiểm soát được thành phố Sviatohirsk ở phía tây Lyman, cụm đô thị Slovyansk - Kramatorsk ở phía nam sẽ phải đối mặt với mối đe dọa vô cùng lớn.

Ukraine rơi vào tình thế hiểm nghèo trên vì nhiều lý do, từ sự yếu kém của các chỉ huy cấp đại đội cho đến những quyết định đưa ra ở cấp cao hơn, theo Rostyslav Sylivakin, chỉ huy một lữ đoàn trực thuộc Quân đoàn 3.

"Do đó, tiến hành chiến dịch phản công gần Lyman vào đầu năm 2026 là điều rất quan trọng với Ukraine để ngăn đối phương kiểm soát vành đai pháo đài", Oleg Chernysh, phóng viên của BBC , cho hay. "Ukraine không có lựa chọn nào khác".

Đòn phản công bất ngờ

Trong tình thế "không còn đường lui", Ukraine quyết định thành lập Quân đoàn 3, với nòng cốt là các lữ đoàn đã trải qua những trận đánh ác liệt. Tư lệnh Biletsky đặt ra nguyên tắc then chốt là chỉ huy phải chịu trách nhiệm cho toàn bộ quá trình từ đào tạo binh sĩ cho đến kết quả trên chiến trường. Các đơn vị trong Quân đoàn 3 phải thay thế chỉ huy, tái cấu trúc bộ máy tham mưu và củng cố hệ thống hạ sĩ quan.

Sau khi củng cố bộ máy, Quân đoàn 3 được triển khai để ổn định tiền tuyến ở khu vực từ Borova đến Lyman, đẩy lùi các mũi xâm nhập của đối phương ở gọng kìm phía bắc. Đây là tiền đề để họ định hình chiến trường nhằm mở chiến dịch phản công.

Các đơn vị vận hành thiết bị không người lái (drone) Ukraine nhắm vào mạng lưới hậu cần của Nga, tập kích đường ống dẫn dầu và các kho chứa, buộc đối phương thay đổi tuyến đường cung cấp nhiên liệu.

"Nhờ hai lữ đoàn thuộc Lực lượng Hệ thống Không người lái (USF), Quân đoàn 3 đã phủ kín hậu phương Nga bằng drone. Một blogger quân sự Nga cho biết lượng lớn drone dòng Hornet của Ukraine đã hoạt động ở phía sau phòng tuyến Nga hơn 150 km, tấn công các điểm vượt sông, làm gián đoạn hoạt động hậu cần và ngăn chặn quân tiếp viện", Viện Chiến tranh Hiện đại (MWI) thuộc Học viện Lục quân West Point của Mỹ nhận định.

Theo các nguồn tin của BBC , Ukraine chủ yếu đạt được bước tiến ở mặt trận này vào đầu mùa hè. Giới chỉ huy Nga đã bị bất ngờ, khi không nghĩ rằng đối phương lại phát động tấn công ở ngay phía sau đội hình của mình.

Trong chiến dịch Vivaldi, lực lượng Ukraine đã chặn được đà tiến của Nga về hướng thành phố Sviatohirsk, vượt qua sông Nitrius và đẩy các đơn vị Nga lùi về phía tây 15-17 km, đến tận sông Chornyi Zherebets.

Ukraine cũng không đăng video phô trương chiến tích như thường lệ, điều dường như đã khiến các chỉ huy Nga không nắm được tình hình để kịp thời điều viện binh đến ứng cứu.

"Giờ đây, khi đã là cuối năm 2026, họ phải đối mặt với tình huống khác. Do đầu cầu trên và lực lượng tiến công bị xóa sổ, Sư đoàn số 144 của Tập đoàn quân số 20 trên thực tế đã bị đánh bại", ông Biletsky cho hay.

Tướng Ukraine thêm rằng tổn thất này đã khiến Nga từ bỏ nỗ lực đánh tạt sườn ở tỉnh Donetsk, ít nhất là trong thời điểm hiện tại.

Tuy nhiên, Kiev vẫn chưa thể đánh bật hoàn toàn được đối phương sang bờ đông sông Chornyi Zherebets. Theo những phát biểu của tướng Biletsky và bản đồ do Quân đoàn 3 Ukraine công bố tính đến thời điểm thông báo kết thúc chiến dịch Vivaldi, làng Ivanivka ở bờ tây sông Chornyi Zherebets vẫn do Nga kiểm soát.

Theo Chernysh, điều đó cho thấy Ukraine vẫn chưa thể hoàn toàn xóa sổ đầu cầu tiến công của gọng kìm phía bắc mà Nga đã thiết lập. Không rõ Kiev có tiến hành thêm hoạt động tác chiến nào sau khi chiến dịch Vivaldi kết thúc để loại bỏ hoàn toàn đầu cầu trên như tướng Biletsky hôm 19/10 tuyên bố hay không.

"Tính đến giữa tháng 10, có thể nói rằng chiến dịch Vivaldi đã không khiến phòng tuyến Nga gần Lyman sụp đổ dây chuyền. Nguyên nhân là vì Nga đã điều lực lượng dự bị từ mặt trận Kupyansk đến", phóng viên này cho hay.

Ukraine cũng cho biết Nga đã nhanh chóng điều quân tiếp viện đến gần Lyman, song lưu ý rằng điều này làm suy yếu các vị trí khác của Moskva ở trên tiền tuyến.

Quân đoàn 3 Ukraine cũng chỉ có nguồn lực hạn chế. Ví dụ, Lữ đoàn trưởng Sylivakin cho biết chỉ có 30 binh sĩ được huy động để chiếm làng Serednie, con số rất nhỏ với một chiến dịch như vậy.

"Nếu không điều thêm lực lượng tới mặt trận này, mọi ý tưởng về mở rộng chiến dịch Vivaldi, ví dụ tiến về rừng Serebriansky gần đó hay thậm chí là thành phố Kreminna ở tỉnh Lugansk, đều xa rời thực tế", Chernysh nêu quan điểm.

Dù vậy, ít nhất chiến dịch này đã giúp Ukraine thoát khỏi tình thế hiểm nghèo ở tỉnh Donetsk và tạo điều kiện để họ củng cố phòng tuyến. Phóng viên của BBC cho rằng nhiệm vụ thực tế nhất lúc này của Ukraine là xây dựng tuyến phòng thủ vững chắc gần Lyman để ngăn Nga một lần nữa đạt được đột phá ở khu vực này.

Bước đệm nhằm củng cố phòng tuyến

Tướng Biletsky nhận định Nga vẫn còn một số lựa chọn ở mặt trận Donetsk, trong đó có tấn công trực diện vào cụm đô thị Slovyansk - Kramatorsk. Dù vậy, ông cho rằng phương án này sẽ đòi hỏi Nga phải huy động lực lượng lớn, cũng như hứng tổn thất nghiêm trọng mà chưa chắc thành công.

"Đối phương đã tạm thời từ bỏ kế hoạch trên, song có ý định nối lại", tướng Ukraine cho hay.

Ông cũng lưu ý rằng Nga đã đạt được một số thành công ở hướng tấn công chính còn lại là Dobropillya và chưa từ bỏ gọng kìm phía nam.

"Tầm quan trọng của chiến dịch không chỉ nằm ở số km2 lãnh thổ giành được, mà là việc Ukraine đã tiến được tới sông Chornyi Zherebets, rút ngắn tiền tuyến và tạo điều kiện để tăng mật độ triển khai bộ binh, drone và pháo binh. Nói cách khác, hệ thống phòng thủ đã trở nên dày đặc, bền vững và khó bị xuyên thủng hơn", tướng Biletsky cho biết.

Bộ Quốc phòng Nga chưa bình luận về thông tin, nhưng tướng Biletsky cho rằng các tính toán chiến lược của Moskva nhằm khép gọng kìm với Donetsk đã không thành công. "Giờ đây, họ phải lập và điều chỉnh kế hoạch một cách nghiêm túc, nhiệm vụ rất khó khăn và tốn kém", ông nói.

Phạm Giang (Theo BBC, Odessa Journal, Ukrainska Pravda )