Nghệ thuật phá bẫy việt vị của Haaland

Theo ESPN, bên cạnh khả năng dứt điểm xuất sắc, kỹ năng di chuyển để tránh việt vị gần như hoàn hảo giúp tiền đạo Erling Haaland đạt hiệu suất ghi bàn đáng kinh ngạc.

Haaland ghi bàn tranh cãi giúp Man City thắng Man Utd 1-0 ở vòng 4 Ngoại hạng Anh trên sân Old Trafford ngày 13/9. Theo thông báo chính thức của Ngoại hạng Anh, VAR bỏ sót tình huống Enzo Fernandez việt vị rõ ràng trong bàn thắng quyết định trận derby Manchester này, bởi các trọng tài quá tập trung theo dõi Haaland.

Nhưng cũng khó trách họ. Những pha di chuyển của tiền đạo Na Uy, đặc biệt khi được xem lại bằng hình ảnh quay chậm, thực sự đáng kinh ngạc.

Khi Josko Gvardiol băng lên ở cánh đối diện vòng cấm, Haaland liên tục điều chỉnh từng bước chạy để giữ vị trí hợp lệ. Anh bước ngắn bằng chân trái, rồi sải dài chân phải, luôn đặt chân xuống đúng vị trí cần thiết. Đến khi Gvardiol thực hiện đường chuyền vòng qua Patrick Dorgu từ khoảng cách gần 30 mét, Haaland vẫn đứng dưới đường ngang xác định việt vị, với khoảng cách chỉ 3 cm so với mũi giày của Dorgu, theo công nghệ đo đạc hiện đại.

Đó là kỹ năng ít được nhắc đến khi đánh giá một tiền đạo, dù đôi khi có thể định đoạt trận đấu, thậm chí cả cuộc đua vô địch.

Trong lịch sử, một trong những chân sút nổi tiếng nhất về khả năng di chuyển sát ranh giới việt vị là Filippo Inzaghi. Cựu HLV Man Utd Alex Ferguson từng nói đùa rằng tiền đạo người Italy "chắc hẳn sinh ra đã việt vị". Inzaghi đáp rằng: "May mắn là tôi sinh ra ở vị trí không việt vị, cách ranh giới một mét. Nếu không, tôi đã chẳng ghi được phần lớn số bàn thắng của mình".

Nhưng liệu có thể đo lường chính xác cầu thủ nào giỏi tránh việt vị, ai thường xuyên mắc lỗi và kỹ năng này thực sự có giá trị đến đâu?

Thước đo mới cho kỹ năng ít được chú ý

Bóng đá hiện đại có vô số thống kê, từ bàn thắng, kiến tạo đến bàn thắng kỳ vọng (xG). Tuy nhiên, khả năng di chuyển để không rơi vào thế việt vị lại hiếm khi được đánh giá một cách khách quan. Cách đơn giản nhất là đếm số lần cầu thủ bị thổi việt vị. Nhưng con số này không phản ánh đầy đủ năng lực.

Chẳng hạn, Haaland bị bắt việt vị 25 lần tại Ngoại hạng Anh, bằng tiền vệ cánh Ismaila Sarr của Crystal Palace. Điều đó không có nghĩa hai người sở hữu kỹ năng tránh việt vị ngang nhau, bởi họ có vai trò, tần suất di chuyển và số cơ hội nhận bóng khác biệt.

Một phương pháp khác là so sánh số lần việt vị với số bàn thắng. Theo cách này, thành tích của Haaland càng ấn tượng, bởi anh ghi rất nhiều bàn nhưng thậm chí còn bị bắt việt vị ít hơn hậu vệ cánh Daniel Munoz của Nottingham Forest.

Dù vậy, tỷ lệ việt vị trên mỗi bàn thắng cũng tồn tại hạn chế. Jorginho từng ghi 21 bàn cho Chelsea và Arsenal mà không bị thổi việt vị lần nào. Nhưng phần lớn bàn thắng của tiền vệ Italy đến từ phạt đền, tình huống vốn không thể xảy ra lỗi việt vị trực tiếp.

Để giải quyết vấn đề này, một mô hình thống kê mang tên xOffside được phát triển, tương tự chỉ số bàn thắng kỳ vọng (xG) trong bóng đá. Thay vì chỉ đếm số lần việt vị, xOffside phân tích từng đường chuyền dựa trên vị trí, khoảng cách, tốc độ, quỹ đạo bóng và bối cảnh chiến thuật, qua đó ước tính xác suất cầu thủ nhận bóng rơi vào thế việt vị.

Mô hình cho thấy các đường chuyền dài, mạnh thường có nguy cơ dẫn đến việt vị cao hơn những pha phối hợp ngắn. Bóng bổng cũng dễ khiến cầu thủ tấn công rơi vào thế việt vị hơn các đường chuyền sệt có đặc điểm tương tự, có thể vì chúng thường được thực hiện dưới áp lực hoặc khi người chuyền không quan sát rõ đồng đội.

Góc chuyền cũng ảnh hưởng đáng kể. Những đường bóng thẳng về phía trước dễ bị hàng thủ đối phương giăng bẫy hơn các pha chuyền chéo, đặc biệt khi bóng được đưa từ trung lộ ra biên.

Kết quả chỉ ra rằng, một đường chuyền dài hướng lên phía trước trong giai đoạn xây dựng lối chơi có nguy cơ việt vị cao gấp hơn ba lần đường chuyền có cùng điểm xuất phát và điểm đến ở giai đoạn đưa bóng lên, khi hàng thủ đối phương đã lùi về khu vực giữa sân.

Điều này cho thấy, khả năng tránh việt vị không đơn thuần phụ thuộc vào tốc độ hay sự khéo léo của tiền đạo, mà còn liên quan chặt chẽ đến cách hai đội tổ chức chiến thuật.

Haaland chưa phải cầu thủ tránh việt vị giỏi nhất

Một yếu tố quan trọng khác của xOffside là cách phòng ngự của đối thủ. Hàng thủ dâng cao không đồng nghĩa với việc thường xuyên giăng bẫy việt vị. Có những đội bố trí trung vệ ở vị trí cao nhưng sẵn sàng lùi sâu để theo kèm tiền đạo. Ngược lại, một số đội chủ động cho hậu vệ đồng loạt bước lên khi đối phương chuẩn bị chuyền bóng, nhằm đẩy cầu thủ tấn công vào thế việt vị.

Tại Brazil, chiến thuật này từng được gọi là "hàng thủ con lừa", ám chỉ vẻ ngớ ngẩn của các hậu vệ khi bẫy việt vị thất bại và để đối phương thoát xuống đối mặt thủ môn.

Aston Villa dưới thời Unai Emery đặc biệt ưa chuộng cách phòng ngự này. Man City của Pep Guardiola cũng vậy. Đây là chiến thuật quen thuộc của các đội kiểm soát bóng tốt, muốn thu hẹp không gian phòng ngự mỗi khi mất quyền kiểm soát.

Tuy nhiên, giăng bẫy việt vị không phải điều kiện bắt buộc để phòng ngự hiệu quả. Arsenal mùa trước vẫn duy trì khả năng phòng ngự ở đẳng cấp cao dù khiến đối phương rơi vào thế việt vị ít hơn khoảng 40% so với dự báo của mô hình, dựa trên các đường chuyền mà họ phải đối mặt.

Sau khi tính toán đặc điểm các đường chuyền, tình huống chiến thuật và phong cách phòng ngự của đối thủ, xOffside có thể dự báo tương đối chính xác số lần việt vị trong một mùa giải chưa từng được đưa vào dữ liệu huấn luyện.

Tuy nhiên, để đánh giá từng cá nhân, mô hình còn phải điều chỉnh theo vị trí thi đấu. Một trong những cách hiệu quả để phá bẫy việt vị là di chuyển từ tuyến hai, trong lúc tiền đạo cắm thu hút sự chú ý của các trung vệ. Điều này khiến những trung phong thường xuyên đứng sát hàng thủ đối phương có nguy cơ việt vị cao hơn tiền vệ tấn công hoặc cầu thủ chạy cánh.

Sau khi tính đến yếu tố vị trí, Haaland bất ngờ không đứng đầu danh sách những cầu thủ tránh việt vị hiệu quả nhất Ngoại hạng Anh. Người dẫn đầu là Morgan Rogers , cựu cầu thủ Aston Villa hiện khoác áo Chelsea. Trong hơn ba mùa giải, Rogers chỉ hai lần bị thổi việt vị từ các đường chuyền bóng sống, trong khi mô hình dự báo anh có thể bị bắt lỗi tới 18,3 lần.

Dù số lần việt vị thực tế quá ít khiến kết quả vẫn có độ bất định nhất định, Rogers và Haaland thuộc nhóm ít nhất 9 cầu thủ có khả năng tránh việt vị tốt hơn mức trung bình với độ tin cậy tương đối cao.

Kỹ năng trị giá hàng triệu USD mỗi mùa

Một kết quả đáng chú ý khác là tác động của khả năng tránh việt vị đến số bàn thắng thực tế không lớn như nhiều người tưởng tượng. Mohammed Kudus của Tottenham bị thổi việt vị 38 lần, so với chỉ hai lần của Rogers, dù số tình huống việt vị kỳ vọng của hai cầu thủ gần như tương đương.

Tuy nhiên, khi tính đến năng lực thực sự, tần suất nhận những đường chuyền có nguy cơ việt vị và xác suất chuyển hóa các tình huống thành bàn thắng, chênh lệch giữa cầu thủ tránh việt vị tốt nhất và tệ nhất Ngoại hạng Anh chỉ tương đương khoảng 0,5 bàn mỗi mùa.

Ngay cả Haaland, người kết hợp khả năng chọn vị trí đặc biệt xuất sắc với tần suất nhận các đường chuyền mạo hiểm rất cao, cũng chỉ được dự báo ghi thêm 0,63 bàn mỗi mùa nhờ kỹ năng tránh việt vị.

Con số này thoạt nhìn có vẻ khiêm tốn, nhất là với tiền đạo thường xuyên ghi hàng chục bàn mỗi mùa. Nhưng xét dưới góc độ kinh tế, giá trị của nó không hề nhỏ.

Trong 10 năm qua, để cải thiện hiệu số bàn thắng bại thêm một đơn vị, các CLB Ngoại hạng Anh phải chi thêm trung bình khoản tiền tương đương 2,3% quỹ lương.

Với một đội bóng giàu tiềm lực như Man City, có quỹ lương vượt 500 triệu USD theo Deloitte , chi phí để cải thiện hiệu số thêm một bàn có thể lên tới khoảng 12 triệu USD. Theo cách quy đổi này, kỹ năng tránh việt vị của Haaland mang lại cho Man City giá trị tương đương 7,5 triệu USD mỗi mùa. Đó là khoản đóng góp đáng kể, nhất là khi nó chỉ xuất phát từ một kỹ năng rất cụ thể của một cầu thủ.

Haaland còn sở hữu nhiều phẩm chất khác, từ sức mạnh có thể hất văng các trung vệ đến khả năng ghi bàn bằng những pha tung người dứt điểm trên không.

Dĩ nhiên, mô hình xOffside vẫn có những giới hạn. Nó chưa thể đánh giá hết không gian mà tiền đạo tạo ra khi buộc hậu vệ phải lùi sâu theo kèm, hoặc những chi tiết tinh vi trong cách di chuyển. Đó có thể là pha lẻn ra sau lưng hậu vệ, động tác chạy nhử rồi đổi hướng, đường chạy vòng cung để giữ vị trí hợp lệ, hay việc tiền đạo chủ động đứng phía sau hàng thủ trước khi đồng đội đột phá ở cánh, qua đó tạo lợi thế vài mét cho pha bứt tốc tiếp theo.

Những kỹ năng ấy khó được thể hiện đầy đủ bằng các con số, nhưng lại góp phần tạo nên khác biệt giữa một chân sút bình thường và tiền đạo đẳng cấp thế giới. Điều quan trọng nhất của xOffside là mở ra cách nhìn mới về một kỹ năng lâu nay gần như vô hình, chỉ thực sự được chú ý khi trọng tài biên phất cờ hoặc VAR vào cuộc.

Haaland từng lý giải ngắn gọn về triết lý di chuyển của bản thân: "Điều tệ nhất mà tôi biết là rơi vào thế việt vị, bởi khi đó bạn không còn cơ hội ghi bàn. Nhưng nếu đứng ở vị trí hợp lệ, dù xa khung thành hơn một chút, bạn vẫn có cơ hội".

Với Haaland, đôi khi chỉ vài centimet cũng đủ tạo nên khác biệt giữa một bàn thắng và một tình huống bỏ lỡ cơ hội.

Hồng Duy (theo ESPN )