Mỹ - Trung thu được gì từ cuộc gặp thượng đỉnh ở Washington?

Sau màn đón tiếp hoành tráng với những nghi thức hiếm có, lãnh đạo Mỹ - Trung vẫn chưa tháo được những nút thắt về thương mại và công nghệ trong quan hệ song phương.

Tổng thống Donald Trump đã dành cho Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình những nghi thức trang trọng bậc nhất trong chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên tới Mỹ sau một thập kỷ, với lễ đón tại sân bay, các hoạt động chào mừng long trọng tại Nhà Trắng cho tới quốc yến xa hoa, quy tụ hàng loạt ông trùm công nghệ hàng đầu đất nước.

Phát biểu tại quốc yến ở Nhà Trắng ngày 24/9, Chủ tịch Trung Quốc bày tỏ cảm kích vì "sự chu đáo và tỉ mỉ" của nước chủ nhà, giúp ông và Đệ nhất phu nhân Bành Lệ Viên "thực sự cảm thấy như ở nhà".

Ông Tập nhấn mạnh tinh thần hợp tác giữa hai nước, khẳng định đà vươn lên mạnh mẽ của Bắc Kinh là cơ hội chứ không phải mối đe dọa với Washington. "Tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước là sự nghiệp cao cả và đầy triển vọng", ông nói. "Hãy cùng nắm tay nhau, vai sát vai tiến về phía trước".

Nhưng đó dường như là tất cả những gì mà lãnh đạo hai siêu cường đạt được sau màn đón tiếp long trọng và cuộc hội đàm ở Nhà Trắng. Không có bất cứ thỏa thuận mang tính đột phá nào được thông báo sau sự kiện này.

Màn phô diễn ngoại giao

Xét trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung từng làm đảo lộn địa chính trị và chuỗi cung ứng toàn cầu với những đòn thuế ăn miếng trả miếng mà hai bên tung ra trong thương chiến, việc quan hệ giữa hai bên hạ nhiệt hồi đầu năm đã được coi là một thắng lợi.

Tuy nhiên, chuyến thăm cấp nhà nước lần này của ông Tập phần lớn chỉ giống như bản sao từ chuyến công du Bắc Kinh của ông Trump hồi tháng 5, nơi tràn ngập những nghi thức ngoại giao mang tính biểu tượng, nhưng lại thiếu vắng các kết quả thực chất.

Kể từ đó, Tổng thống Trump đã phải hứng chịu áp lực chính trị ngày càng lớn từ chiến sự Iran và tình trạng lạm phát, chi phí sinh hoạt tăng cao tại Mỹ.

Khác với ông Trump trong chuyến đi Bắc Kinh, ông Tập tới Washington mà không có dàn CEO nghìn tỷ USD tháp tùng. Thôi Hồng Kiến, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh, nhận định việc các ông trùm kinh doanh Trung Quốc vắng bóng trong toàn bộ chuyến đi cho thấy quan hệ song phương chưa tạo ra bất kỳ đột phá thực chất nào về thương mại hay đầu tư.

"Hiện tại, cả hai bên vẫn trong giai đoạn muốn củng cố ổn định chính trị thêm chút nữa", ông nói.

"Bắc Kinh dường như cũng e ngại rằng một số quan chức trong chính quyền Tổng thống Trump không mặn mà với việc cải thiện quan hệ Mỹ - Trung như chính ông", CNN dẫn lời Ngô Tâm Bá, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Mỹ tại Đại học Phục Đán, Trung Quốc.

Chủ tịch Tập hôm 24/9 bày tỏ hy vọng Mỹ sẽ mở lòng đón nhận các doanh nghiệp Trung Quốc. Đáp lại, Tổng thống Trump điểm lại lịch sử giao thương và quan hệ hữu nghị lâu đời giữa hai nước.

"Chủ tịch Tập và tôi đều hiểu rõ hai nước đi theo hai thể chế khác nhau, nhưng mối liên kết giữa nhân dân hai nước vẫn luôn bền chặt. Chưa bao giờ chúng tôi ăn ý với nhau như lúc này", ông tuyên bố.

Sau khi ông Tập thông báo tặng một cặp gấu trúc cho sở thú ở Atlanta, Mỹ, ông Trump đáp lễ bằng món quà là bức tượng đại bàng đầu trắng cao khoảng 1 m. Ông cho biết đại bàng đầu trắng là biểu tượng quốc gia của Mỹ, đồng thời là hiện thân cho tinh thần tự do và khát vọng vươn cao của nước Mỹ và hy vọng nó "sẽ được đặt ở một vị trí trang trọng, tuyệt vời ở Bắc Kinh".

Tuy nhiên, đằng sau màn "trải thảm đỏ" đón tiếp cùng những lời ca ngợi hoa mỹ, những bất đồng cốt lõi giữa hai nước vẫn còn nguyên.

Những nút thắt khó gỡ

Một trong những ưu tiên hàng đầu của Chủ tịch Tập trong chuyến thăm là vấn đề Đài Loan, hòn đảo mà Bắc Kinh coi là một phần lãnh thổ chờ thống nhất.

Trong các cuộc đàm phán kín, lãnh đạo Trung Quốc đã gây sức ép nhằm thuyết phục Tổng thống Trump thay đổi quan điểm lâu nay của Mỹ về "sự mơ hồ chiến lược" với Đài Loan, theo hãng thông tấn Xinhua.

"Mơ hồ chiến lược" là thuật ngữ để chỉ chính sách của Mỹ hỗ trợ Đài Loan xây dựng năng lực tự vệ, nhưng không hứa hẹn bảo vệ hòn đảo bằng biện pháp quân sự, nhằm tránh chọc giận Trung Quốc. Mỹ từ lâu duy trì chiến lược này và thúc đẩy các thương vụ bán vũ khí giúp hòn đảo tự vệ theo Đạo luật Quan hệ Đài Loan.

Trong phát biểu tại quốc yến hôm 24/9, ông Tập cho rằng Mỹ - Trung cần tránh "bẫy Thucydides", thuật ngữ để chỉ kịch bản các cường quốc hàng đầu thế giới và đối thủ đang lên khó tránh khỏi xung đột. Đây là thông điệp then chốt của lãnh đạo Trung Quốc và cũng từng là chủ đề xuyên suốt tại cuộc gặp thượng đỉnh trước đó giữa ông Tập và ông Trump ở Bắc Kinh.

Ông Trump đến nay chưa phê duyệt gói vũ khí trị giá 14 tỷ USD cho Đài Loan bất chấp sức ép từ quốc hội, nhưng Nhà Trắng chưa đưa ra bất kỳ tuyên bố nào liên quan đến vấn đề Đài Loan trong cuộc gặp hôm 24/9, cho thấy sức ép mà ông Tập tạo ra nhiều khả năng đã không hiệu quả.

Chủ tịch Tập cũng kêu gọi Mỹ cùng Trung Quốc quản lý có trách nhiệm việc phát triển AI. Khả năng các mô hình AI tiên tiến vượt khỏi tầm kiểm soát của con người đang làm dấy lên những lời kêu gọi tăng cường giám sát, đặc biệt là đối với Mỹ và Trung Quốc, hai cường quốc dẫn đầu thế giới về lĩnh vực này.

Dù lãnh đạo những công ty AI hàng đầu Mỹ như OpenAI và Anthropic đồng thuận rằng cuộc đua phát triển các mô hình tiên tiến hơn cần được hãm phanh, Tổng thống Trump lại tin rằng những nỗi sợ quanh AI chỉ là "chiêu trò thêu dệt" nhằm đem lại lợi ích cho Trung Quốc.

Nhưng tại hội nghị thượng đỉnh ở Washington, thông điệp Chủ tịch Tập gửi đi là quan hệ hai nước không nhất thiết phải căng thẳng đến mức đó. "Chúng ta nên cùng tồn tại trong hòa bình", ông nhấn mạnh.

Dù căng thẳng thương mại song phương chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, các cuộc đàm phán giữa lãnh đạo Mỹ - Trung tại Washington gần như không đạt được tiến triển đáng kể nào về vấn đề này.

Hai bên chỉ nhất trí gia hạn thỏa thuận thương mại hiện có thêm hai tháng, lùi thời hạn hết hiệu lực sang ngày 10/1 để tranh thủ thời gian đàm phán một thỏa thuận toàn diện hơn.

Bất chấp chiến lược kiềm chế của Mỹ, Trung Quốc vẫn duy trì kim ngạch xuất khẩu kỷ lục, bứt phá mạnh mẽ trong lĩnh vực AI và robot, đồng thời nắm chặt nguồn cung hàng hóa cùng nguyên liệu cốt lõi mà Washington đang khao khát, điển hình là đất hiếm.

Ian O. Lesser, chuyên gia cao cấp từ Quỹ Marshall Đức, trụ sở tại Washington, đánh giá hội nghị gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập chủ yếu mang tính "biểu tượng" và là nỗ lực tìm cách "kiểm soát cạnh tranh" giữa hai lãnh đạo, trong khi "hàng loạt vấn đề chưa được tháo gỡ, từ thương mại đến công nghệ".

Danny Russel, nhà ngoại giao Mỹ dưới thời cựu tổng thống Barack Obama, lại bày tỏ quan ngại về việc hai lãnh đạo dành quá nhiều thời gian cho các hoạt động xã giao và nghi thức, thay vì tập trung thảo luận những vấn đề thực chất trong quan hệ giữa hai siêu cường.

"Nghi lễ ngoại giao quan trọng, nhưng không thể tạo ra tiến triển thực sự trong đàm phán. Gấu trúc thì đáng yêu đấy, nhưng thứ Washington thực sự cần là nguồn cung đất hiếm", ông nói. "Những gì chúng ta thấy giống như 'ngoại giao hình thức' và nó khó lòng giải quyết được các vấn đề gai góc trong quan hệ Mỹ - Trung".

Vũ Hoàng (Theo CNN, WSJ, Guardian, Euronews )