Malaysia chặn 30 server chứa chip AI ở sân bay: Đông Nam Á đang bị kẹp giữa cuộc chiến chip

Hải quan sân bay quốc tế Kuala Lumpur, Malaysia vừa chặn một lô 30 server chứa chip AI cao cấp, trị giá gần 49,5 triệu ringgit, khoảng 12 triệu đô. Con số không quá lớn so với thị trường chip AI, nhưng bối cảnh phía sau mới là chuyện đáng nói.

Giới chức Malaysia nói thẳng: có một đường dây đang dùng Malaysia làm trạm trung chuyển để né các quy định kiểm soát xuất khẩu chip. Và đây không phải lần đầu. Bài này nói về chuyện gì đã xảy ra, vì sao chip AI giờ bị canh như hàng quân sự, và vì sao anh em ở Việt Nam cũng nên để ý.

Chuyện gì đã xảy ra ở sân bay Kuala Lumpur

Theo hãng thông tấn nhà nước Bernama, ngày 15/10, đội thực thi của hải quan sân bay KLIA kiểm tra một nhà kho trong khu thương mại tự do của sân bay và phát hiện 30 server chứa chip AI cao cấp. Lô hàng được đưa vào từ một nước châu Á, khai chung trong một vận đơn hàng không là linh kiện điện tử, theo hải quan là để qua mắt cơ quan chức năng. Sau đó nó sẽ được tái xuất sang một nước châu Á khác.

Bà Aspalila Ag Tuah, giám đốc hải quan KLIA, nói đường dây này dùng Malaysia làm điểm trung chuyển để lô server đi tới điểm đến tiếp theo mà không bị hạn chế xuất khẩu. Phía Bộ Đầu tư, Thương mại và Công nghiệp Malaysia cho biết chưa thể công bố thương hiệu chip, nước xuất xứ và nước nhận hàng vì vụ việc còn đang điều tra.

Đáng chú ý là đây đã là vụ thứ năm liên quan tới cùng một đường dây mà hải quan ghi nhận trong năm nay, tổng giá trị cả năm vụ hơn 100 triệu ringgit. Các công ty xử lý lô hàng đã được mời lên làm việc, nhưng tới giờ chưa ai bị bắt.

Vì sao chip AI bị canh như hàng quân sự

Nhiều người nghĩ chip AI chỉ là thứ để chạy chatbot hay tạo ảnh. Nhưng trong luật của Malaysia, chip AI hiệu năng cao được xếp vào nhóm hàng lưỡng dụng, tức là vừa dùng được cho dân sự, vừa có thể dùng để phát triển công nghệ quân sự. Nhóm hàng này nằm dưới Đạo luật Thương mại Chiến lược 2010 của Malaysia.

Từ năm ngoái, Malaysia bắt buộc phải xin giấy phép khi xuất khẩu, quá cảnh hay chuyển tải chip AI hiệu năng cao có nguồn gốc từ Mỹ. Theo AP và Reuters, quy định này ra đời dưới sức ép của Mỹ, nhằm ngăn chip bị vòng qua nước thứ ba để vào Trung Quốc. Giấy phép phải xin trước 30 ngày khi đưa chip vào Malaysia. Mức phạt cũng nặng: doanh nghiệp có thể bị phạt tới 20 triệu ringgit, còn cá nhân cố ý vi phạm có thể bị phạt tới 10 triệu ringgit, ngồi tù tới 10 năm, hoặc cả hai.

Cần nói rõ: trong vụ này, Malaysia chưa nói chip của hãng nào và lô hàng định đi đâu. Nên mình không kết luận là chip Nvidia hay là đi Trung Quốc. Nhưng bối cảnh chung thì khá rõ: Mỹ muốn giữ chip AI mạnh nhất khỏi tay Trung Quốc, và các nước trung chuyển như Malaysia bị yêu cầu siết chặt cửa.

Câu chuyện Nvidia và Singapore cho thấy vấn đề lớn tới đâu

Cùng tuần đó còn một tin khác cho thấy chuyện chip AI giờ đã thành chuyện tình báo. New York Times đưa tin, dẫn những người được thông báo về hoạt động giám sát của tình báo Mỹ, rằng một lãnh đạo của Megaspeed, một công ty trung tâm dữ liệu ở Singapore, bị giới chức Mỹ cho là tài sản tình báo của Trung Quốc. Người này từng bị nghi giúp đưa chip AI của Nvidia sang Trung Quốc, và theo báo này đã có quan hệ thân thiết với CEO Nvidia Jensen Huang.

Nvidia phản bác. Người phát ngôn của hãng nói Megaspeed chỉ là một khách hàng cloud trong khu vực, việc Jensen Huang gặp lãnh đạo của họ là chuyện bình thường vì ông gặp hàng ngàn khách hàng mỗi năm, và khách hàng không được tiếp cận bí mật kinh doanh hay thông tin liên quan an ninh quốc gia. Nvidia cũng nói cáo buộc Megaspeed chuyển hướng chip đã được điều tra kỹ và bác bỏ từ năm ngoái.

Mình không biết bên nào đúng, và hai vụ Malaysia với Singapore không được nói là có liên quan với nhau. Nhưng đặt cạnh nhau, chúng cho thấy Đông Nam Á, với các trung tâm logistics và dữ liệu lớn, đang nằm ngay giữa đường đi của chip AI.

Vị trí của các nước Đông Nam Á khá khó. Một mặt, ai cũng muốn thu hút trung tâm dữ liệu, nhà máy bán dẫn và đầu tư AI, nên cần chip mạnh và quan hệ tốt với các hãng Mỹ. Mặt khác, chính vì là trung tâm thương mại và vận chuyển, khu vực này lại dễ bị các đường dây dùng làm cửa sau.

Nếu kiểm soát lỏng, một nước có thể bị Mỹ nghi ngờ và siết nguồn chip. Nếu kiểm soát quá chặt, doanh nghiệp hợp pháp lại thấy phiền vì thủ tục. Malaysia đang chọn cách thể hiện mình nghiêm túc: công khai các vụ bắt giữ, nói rõ luật và mức phạt. Mình nghĩ đó cũng là cách gửi tín hiệu cho Washington rằng Malaysia không phải lỗ hổng.

Việt Nam cũng đang muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi bán dẫn và AI. Jensen Huang cũng từng sang Việt Nam làm việc với các cơ quan và doanh nghiệp. Nghĩa là chúng ta cũng sẽ cần chip AI mạnh, và cũng sẽ phải chứng minh mình là đối tác đáng tin trong mắt các nước đặt ra luật kiểm soát.

Với anh em làm doanh nghiệp, dù chỉ mua server về làm AI hay làm dịch vụ cloud, mình nghĩ bài học từ vụ Malaysia khá thực tế: nguồn gốc hàng, giấy phép và đối tác trung gian giờ quan trọng ngang giá cả. Một lô hàng khai là linh kiện điện tử cũng có thể kéo cả công ty vào điều tra.

Tóm lại, chip AI giờ không còn là món hàng công nghệ thuần tuý nữa mà là hàng chiến lược, giống như dầu mỏ của một thời. Anh em thấy Đông Nam Á nên đứng ở đâu trong cuộc đua này?

Nguồn: Bernama qua Malay Mail và Free Malaysia Today, AP, Reuters, Dow Jones Risk Journal, New York Times, CNBC, TechCrunch.