Lý do Arab Saudi bất lực trước Houthi suốt hơn một thập kỷ

Arab Saudi không đánh bại được Houthi trong hơn 10 năm qua do lực lượng ủy nhiệm kém hiệu quả, trong khi đối phương lại có tính thống nhất.

Tướng Yahya Saree, phát ngôn viên Houthi, hôm 20/9 cho biết nhóm vũ trang Yemen đã sử dụng "lượng lớn tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình" cùng máy bay không người lái để tấn công thủ đô Riyadh của Arab Saudi, cũng như các cơ sở của tập đoàn dầu khí Saudi Aramco tại thành phố Yanbu.

Đây là lần đầu Riyadh bị tấn công kể từ khi giao tranh giữa Arab Saudi và Houthi tái bùng phát từ tháng 7. Lực lượng Houthi cũng kiểm soát toàn bộ lãnh thổ Yemen giáp biển Đỏ, sau khi đẩy lùi quân chính phủ được Arab Saudi hậu thuẫn, cũng như phong tỏa hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Riyadh mà dường như không gặp nhiều trở ngại.

Quan chức Houthi cho hay không quân Arab Saudi những ngày qua đã tiến hành hàng trăm đợt không kích nhắm vào dãy núi Kahboub chiến lược, nhưng không thể ngăn được đà tiến của nhóm vũ trang Yemen.

Liên quân do Arab Saudi dẫn đầu hồi năm 2015 can thiệp vào nội chiến tại Yemen nhằm đẩy lùi lực lượng Houthi và khôi phục chính phủ được quốc tế công nhận ở nước này, sau khi nhóm vũ trang chiếm được thủ đô Sanaa vào năm 2014.

Dù vậy, Arab Saudi và đồng minh không thể đạt mục tiêu mà còn hứng chịu nhiều tổn thất, gần đây nhất là vụ tiêm kích đa năng F-15SA hiện đại hàng đầu thế giới bị bắn rơi hôm 16/9. "Arab Saudi có nguồn tài chính dồi dào và nhiều vũ khí hiện đại, song vẫn không thể đánh bại được lực lượng Houthi thiện chiến ở Yemen trong hơn một thập kỷ qua", hãng thông tấn Pháp AFP đánh giá.

Vì sao Arab Saudi gặp khó?

Arab Saudi đã chi hàng tỷ USD để mua vũ khí và trang thiết bị quân sự hiện đại từ nước ngoài, đồng thời nhận được hỗ trợ từ lượng lớn nhân sự nước ngoài, trong đó có nhà thầu và huấn luyện viên.

Mua sắm khí tài từ các quốc gia phương Tây, như Mỹ, Anh và Pháp, đã trở thành đặc điểm nổi bật trong chính sách quốc phòng và ngoại giao của Arab Saudi nhằm lấy lòng các đồng minh. Bộ Ngoại giao Mỹ hôm 17/9 thông báo đã duyệt bán cho Arab Saudi tối đa 48 tiêm kích tàng hình F-35 và thiết bị liên quan với tổng giá trị ước tính hơn 24 tỷ USD.

Sở hữu kho vũ khí đáng gờm, nhưng lực lượng vũ trang Arab Saudi lại không có nhiều kinh nghiệm về chỉ huy các chiến dịch phức tạp, trong khi quân nhân cũng được đánh giá là có sĩ khí thấp.

"Arab Saudi cần xây dựng một quân đội sẵn sàng chiến đấu. Đó không phải điều họ đang có lúc này", Bernard Haykel, chuyên gia về Trung Đông tại Đại học Princeton ở Mỹ, nêu quan điểm.

Giới chuyên gia từ lâu còn cho rằng Arab Saudi cố tình duy trì lực lượng vũ trang quy mô nhỏ và phân tán nhằm ngăn chặn nguy cơ đảo chính, điều từng nhiều lần xảy ra ở khu vực.

"Chế độ quân chủ ở Arab Saudi chưa bị quân đội lật đổ, bởi họ đã duy trì một quân đội yếu kém", Ray Takeyh, học giả về Trung Đông, nói trong phiên điều trần trước quốc hội Mỹ hồi năm 2015.

Lý do Houthi khó đối phó

Houthi đã tận dụng địa hình hiểm trở ở Yemen và mối liên kết với các bộ lạc nhằm xây dựng hệ thống phòng thủ vững chắc, rất khó bị đánh bật. Trong nhiều năm qua, họ tích lũy được kho tên lửa và máy bay không người lái (UAV) tiên tiến nhờ sự hỗ trợ từ Iran, thậm chí tự phát triển các phiên bản nội địa, dù ban đầu chỉ được trang bị vũ khí hạng nhẹ.

Một điều quan trọng là lực lượng này vẫn duy trì được tính thống nhất, trái ngược với quân chính phủ Yemen do Arab Saudi hậu thuẫn.

"Lực lượng Houthi đã xây dựng một mặt trận thống nhất. Chính quyền của họ mang tính tập trung cao, đã tập hợp và kiểm soát được các lực lượng vốn ban đầu khá rời rạc", Thomas Juneau, chuyên gia về Yemen và Iran tại Đại học Ottawa của Canada, cho biết.

Từ năm 2023, nhóm vũ trang Yemen đã chứng minh được khả năng tác động tới hoạt động giao thông tại biển Đỏ, khi tấn công tàu thuyền có liên hệ với Israel nhằm thể hiện ủng hộ đồng minh Hamas tại Dải Gaza. Iran sau đó cũng áp dụng chiến lược tương tự để phong tỏa eo biển Hormuz và nâng cao vị thế trong cuộc chiến với Mỹ.

Các cuộc tấn công của Mỹ, Anh và Israel trong giai đoạn 2024-2025 được cho là đã làm suy yếu hạ tầng quân sự của Houthi, nhưng không vô hiệu hóa được năng lực tên lửa và UAV của họ. Lực lượng này gần đây nhiều lần tập kích tàu thuyền tại biển Đỏ, cũng như nhắm đến quân chính phủ Yemen và các mục tiêu ở Arab Saudi.

Phòng không Houthi từng bắn hạ hàng chục máy bay quân sự Arab Saudi trong xung đột giai đoạn 2015-2022, gồm ít nhất 30 phi cơ không người lái (UAV), 12 trực thăng và 5 chiến đấu cơ phản lực. Một tiêm kích F-15 Arab Saudi cũng lao xuống biển Đỏ khi chiến sự bùng phát hồi năm 2015, một chiếc khác trúng tên lửa Houthi nhưng vẫn trở về căn cứ an toàn hồi năm 2018.

Kể từ khi xung đột tái bùng phát hồi tháng 7, lực lượng Houthi đã bắn rơi một tiêm kích đa năng F-15SA, ít nhất một UAV Dực Long II và một phi cơ Bayraktar Akinci có giá 30-50 triệu USD của Arab Saudi.

Những thống kê này chưa tính đến thiệt hại về chiến đấu cơ có người lái và UAV của các nước vùng Vịnh tham gia liên quân Arab Saudi.

Vai trò của UAE trong bước tiến gần đây của Houthi

Vài tuần trước khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tấn công Iran hồi cuối tháng 2, rắc rối đã bắt đầu nảy sinh đối với chính phủ Yemen.

Tháng 12/2025, lực lượng do Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hậu thuẫn đã chiếm giữ tất cả khu vực thuộc quyền kiểm soát của chính phủ Yemen. Động thái khiến Arab Saudi nổi giận và yêu cầu UAE rời khỏi Yemen.

Abu Dhabi sau đó đáp ứng, rút lực lượng và trang thiết bị quân sự khỏi các khu vực gần biển Đỏ. Dù vậy, Arab Saudi không thể lấp đầy khoảng trống mà UAE để lại, dẫn đến một lực lượng thiếu tổ chức phải tự bảo vệ vùng lãnh thổ rộng lớn có vị trí chiến lược.

"Vấn đề hiện nay của Arab Saudi là lực lượng duy nhất tại Yemen thật sự có năng lực chiến đấu là Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC)", Haykel đánh giá.

STC muốn khôi phục nhà nước độc lập ở miền nam Yemen. Sự hỗ trợ của UAE dành cho lực lượng này là nguyên nhân gây ra rạn nứt giữa Abu Dhabi và Riyadh.

"UAE biết cách chiến đấu tại Yemen và muốn được nhượng bộ trước khi trở lại. Arab Saudi cho rằng những yêu cầu đó đi ngược với lợi ích quốc gia", một nhà ngoại giao am hiểu về các cuộc đối thoại giữa hai nước nói với Middle East Eye .

Arab Saudi dường như cũng hiểu tình thế khó khăn của mình và đã nhiều lần đề nghị Mỹ tham gia cuộc chiến tại Yemen, song chính quyền Tổng thống Donald Trump tới nay vẫn từ chối.

New York Times cho biết quân đội Mỹ hôm 20/9 đã chuẩn bị tiến hành các cuộc không kích nhằm vào mục tiêu Houthi sau khi nhận được đề nghị mới từ Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman, nhưng Tổng thống Trump đã hủy kế hoạch vào phút chót.

Phóng viên Trey Yingst của Fox News, người thường xuyên trao đổi với Tổng thống Donald Trump, cùng ngày dẫn lời ông nói rằng Washington "duy trì liên lạc thường xuyên với lực lượng Houthi tại Yemen và họ đã đồng ý không tấn công Mỹ".

Các nguồn tin của Reuters cho biết ông Rashad al-Alimi, lãnh đạo của chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, đã gọi điện cho Tổng thống Trump ngày 21/9 để kêu gọi Mỹ giúp đỡ quân sự, song Tổng thống Trump không đưa ra bất kỳ cam kết hỗ trợ trực tiếp nào.

Phạm Giang (Theo AFP, Reuters, Middle East Eye )