Hồi hương khó tìm việc, lao động lại chọn đi

Sau một năm loay hoay học nghề và tìm việc ở Việt Nam, Lâm quay lại Nhật Bản cuối 2025, vừa học vừa làm mảng phiên dịch y khoa.

Tốt nghiệp phổ thông, Lâm học tiếng Nhật đi lao động theo diện thực tập sinh với chi phí 160 triệu đồng. Anh không chọn vào đại học như các anh chị mình vì áng chừng lực học, sợ ra trường chật vật tìm việc với mức lương 7-8 triệu đồng. Ba năm làm thực tập sinh ngành sơn ôtô ở Nhật, công việc sáng đi tối về với Lâm khá nhàn nhưng cũng "khá nhàm". Anh không có nhiều bạn bè cũng không có nhiều thú vui giải trí, chọn vùi đầu vào học tiếng Nhật.

Trở về nước sau khi kết thúc hợp đồng ba năm, Lâm chọn học công nghệ thông tin khi tham khảo từ những người đi trước, thấy ngành này khá "hot" trong khi bản thân cũng thích làm việc với máy tính. Anh nghĩ nên học ngành gì mình thích, nhưng càng học càng nhận ra khó đáp ứng bởi "đầu óc không vào".

Có bằng N3, Lâm chọn đi làm cho nhà hàng Nhật. Những năm sống và làm việc ở nước ngoài giúp anh có lợi thế về giao tiếp, quen với tác phong của người Nhật. Nhưng công việc không kéo dài khi nhà hàng kinh doanh không thuận lợi rồi trả mặt bằng, đóng cửa. Lâm nghỉ việc.

Lựa chọn quay lại Nhật trở thành hướng đi mà chàng trai 26 tuổi một lần nữa tính đến.

Trong bức tranh về lao động hồi hương sau khi kết thúc hợp đồng, không hiếm người lựa chọn như Lâm. Báo cáo chuyên sâu về lao động đi làm việc ở nước ngoài do Cục Thống kê công bố hồi tháng 9 cho kết quả 27% người trở về khi được khảo sát muốn tiếp tục rời quê hương. Phần lớn họ chọn trở lại nơi từng làm việc bởi có trải nghiệm quen thuộc, mạng lưới đồng hương sẵn có và thấy được cơ hội việc làm với thu nhập tốt.

Với nhóm về nước, 95% đang làm những công việc giản đơn hoặc ít đòi hỏi trình độ chuyên môn kỹ thuật. Nhóm nghề phổ biến nhất là thợ thủ công và các thợ khác có liên quan với tỷ lệ gần 31%; nhân viên, bảo vệ, bán hàng khoảng 25%. Nam giới chủ yếu làm việc trong nhóm nghề thợ thủ công. Lao động nữ đi bán hàng, làm dịch vụ cá nhân. Chỉ hơn 5% lao động về nước làm công việc đòi hỏi trình độ chuyên môn kỹ thuật, trong số này 3% bậc cao và 2% bậc trung.

Với Tuyên - lao động quê miền Trung, trở về Việt Nam lần đầu tiên năm 2019 cũng bắt đầu bằng niềm tin sẽ tìm được việc phù hợp. Vốn tiếng Hàn đủ giao tiếp và kinh nghiệm làm việc trong nhà máy sau gần 5 năm ở nước sở tại, Tuyên ứng tuyển vào doanh nghiệp FDI Hàn Quốc chuyên lĩnh vực điện tử đóng ở Bắc Ninh. Công việc vừa đứng chuyền sản xuất vừa hỗ trợ phiên dịch cho công nhân Việt Nam khi họ gặp vấn đề với máy móc hoặc trao đổi với quản lý Hàn.

Có vốn tiếng Hàn cơ bản, Tuyên bắt đầu bồi dưỡng thêm từ những cuộc trò chuyện với đồng nghiệp, quản lý trong nhà máy. Sức ép công việc cùng suy nghĩ giao tiếp được với người bản địa, cuộc sống sẽ thoải mái hơn thôi thúc anh học tiếng. Có thời gian ở cùng quản lý người Hàn, vốn tiếng của anh tăng lên.

Nhưng Tuyên chỉ ở Việt Nam khoảng một năm rồi lại đăng ký trở lại Hàn Quốc. Công việc trong nước mang lại thu nhập bằng khoảng 40% so với ở xứ người, môi trường làm việc "không như mình nghĩ". Anh có thể dùng tiếng hỗ trợ công việc nhưng chưa có đủ chuyên môn kỹ thuật để bước sang vị trí khác. "Rất thấy khó thích nghi, trong khi mình đã quen với môi trường bên kia, chưa vướng bận gì nên lại chọn đi", anh nhớ lại.

Trở lại Hàn Quốc lần thứ hai, anh chuyển xưởng làm về tái chế nhựa, lấy thêm bằng lái xe tải, xe nâng. Đến thời điểm về nước cuối năm 2022, người đàn ông đã dành trọn 10 năm làm việc xa xứ. Tuyên từng có điều kiện chuyển đổi visa lao động lên bậc cao hơn để gia hạn hợp đồng. Song cuối cùng anh chọn về nước vì gia đình. Những người bạn đi cùng thời với Tuyên phần lớn chọn ở lại, chuyển đổi visa tay nghề bậc cao để tiếp tục làm việc.

"Cùng một lĩnh vực, công việc trong nước cho thu nhập bằng 40-50% so với ở nước ngoài. Nhiều người chọn gắng thêm vài năm để kiếm tiền bởi về ở tuổi lỡ cỡ 35-40 khó công ty nào nhận", anh nói về lý do nhiều người hồi hương rồi lại ra đi. Trong số này, có người đã sống gần 20 năm xa xứ và chưa tính ngày trở về.

Phần lớn người hồi hương vẫn nhìn thấy giá trị từ những năm làm việc ở nước ngoài, khi 72% được khảo sát cho biết kỹ năng, kinh nghiệm tích lũy có ích cho công việc hiện tại, nhưng 28% cho rằng những kỹ năng đó chưa phù hợp với việc họ đang làm.

Anh Nguyễn Quý, quản lý chi nhánh doanh nghiệp chuyên cung ứng cho thị trường Nhật Bản, cho rằng những năm tháng làm việc ở nước ngoài dễ định hình góc nhìn, thói quen của lao động - những người thường đi ở độ tuổi trẻ hoặc lần đầu bước chân vào thị trường. Họ dễ gặp "cú sốc" về mức lương cũng như mất thời gian dài thay đổi, làm quen với môi trường làm việc mới khi hồi hương.

Người về sẽ rất khó thích nghi nếu giữ góc nhìn, thói quen cũ. Kỳ vọng tìm được công việc giống hệt với mức thu nhập tương đương những năm tháng ở nước ngoài gần như không thể. Chưa kể cùng lĩnh vực nhưng kỹ năng, nền tảng của lao động và môi trường làm việc, đồng nghiệp, yêu cầu khách hàng trong nước hoàn toàn khác. Phần nhiều lao động trở về vì thế chọn quay lại nước sở tại hoặc kinh doanh riêng.

Với người mới đi, anh nhận thấy ngoài ý định kiếm tiền họ còn đặt mục tiêu khá cụ thể: học tiếng, nâng cấp tay nghề để sau này có cơ hội ở lại nước tiếp nhận, hoặc trở về có thể tìm được công việc như ý với mức thu nhập tốt. Nhưng lao động giữ được ý định ban đầu hay không mới là điều khó.

Ở Nhật, anh Quý nhận định nếu không tăng ca, mức thu nhập của lao động khoảng 180 nghìn yên mỗi tháng trước khi trừ các khoản chi phí. Sau tiền nhà, thuế và bảo hiểm, khoản dành dụm được chỉ 13-15 triệu đồng. Nếu tăng ca với mức gần 60 giờ mỗi tháng, tiền để dành có thể thêm 1,2-1,5 lần. Mục tiêu khi ấy gần như chỉ còn là kiếm tiền. Họ bị công việc vắt kiệt sức, về phòng trọ chỉ còn sức ăn rồi ngủ. Việc ngồi trước màn hình máy tính học online dù chỉ khoảng một tiếng hay nâng cao tay nghề dễ bị đẩy xuống sau.

"Guồng quay công việc cuốn đi khiến nhiều người khó giữ được mục tiêu ban đầu. Vài năm hết hợp đồng về nước, ngoài khoản tiền mang về họ gần như không có gì khác. Tìm việc làm với mức thu nhập tương đương gần như không thể nên nhiều người lại chọn ra đi", anh phân tích.

Song nếu xác định về nước thì nên chuẩn bị dần bằng cách "đào sâu" kỹ năng chuyên ngành, anh gợi ý. Một lao động chuyên ngành điều dưỡng, chăm sóc người già có thể học thêm về cách dùng các loại máy móc, công nghệ hoặc kỹ thuật chăm sóc người già. Người làm đúc nhựa, sản xuất linh kiện điện tử có thể học vận hành và quản lý dây chuyền. Người làm hành chính nâng trình độ học tiếng và bổ sung kỹ năng quản lý.

Bản thân nam quản lý cũng từng trải qua hành trình này khi năm 2017 sang Nhật với chứng chỉ N3 và làm điều dưỡng chăm sóc người cao tuổi trong viện dưỡng lão. Quý tìm hiểu thêm công việc ở nhà máy sản xuất đồ ăn - nơi mà nhờ vốn ngoại ngữ, anh đảm nhận một số khâu hành chính, giấy tờ. Năm 2019, Quý về Việt Nam làm việc cho chính doanh nghiệp từng phái cử mình đi và bốn năm sau quay trở lại Nhật, phụ trách chi nhánh và hỗ trợ quản lý lao động. Đến giờ, anh đang học thêm văn bằng hai về chuyên ngành luật kinh tế.

Lần trở về Việt Nam năm 2022 khác trước, Tuyên không còn trẻ để chỉ nghĩ đến chuyện kiếm tiền. Anh tiếp tục làm việc ở doanh nghiệp may mặc FDI, đảm đương phiên dịch, kiểm định chất lượng và đóng gói. Công việc thường bắt đầu từ 7h và kết thúc lúc 21h, với mức thu nhập hơn 10 triệu đồng. Thời gian dành cho gia đình bị thu hẹp. Ngành may khác những gì anh từng làm ở Hàn Quốc, Tuyên vẫn phải học lại nhiều thứ.

Một năm sau, anh chuyển sang làm thợ kỹ thuật trong chung cư với ca 8 tiếng để có thời gian chăm vợ con. Tiếng Hàn gần như không dùng giao tiếp hàng ngày, chỉ đọc tin tức ở đất nước cách quê hương gần 3.000 cây số. Tuyên đôi lúc vẫn nghĩ về Hàn Quốc, chỉ có điều con đường trở lại không dễ dàng ở tuổi 40, trong khi chương trình làm việc giới hạn tiếp nhận ở ngưỡng 39.

Ở Nhật, Lâm vừa đi học vừa đi làm chuyên ngành phiên dịch y khoa - lĩnh vực được dự báo cần nhiều nhân lực những năm tới. "Quay về Việt Nam có thể là 5-7 năm nữa, cũng có thể lâu hơn", anh chia sẻ.

* Tên một số nhân vật thay đổi theo yêu cầu