Colosseum: 80 cửa đánh số giải tỏa 50.000 khán giả trong vài phút, hầm ngầm có 60 tời nâng thú

Đưa khoảng 50.000 người vào chỗ ngồi rồi đưa họ ra về an toàn là bài toán mà các sân vận động ngày nay vẫn phải giải. Người La Mã đã giải nó từ gần 2.000 năm trước với Colosseum, bằng vé đánh số, cửa đánh số và những lối đi thông thẳng vào khán đài. Bên dưới sàn đấu, họ còn xây cả một tầng hầm hai lớp với hàng chục thang nâng chạy bằng sức người, để thú dữ và cảnh trí có thể bất ngờ xuất hiện giữa đấu trường.

Colosseum, tên chính thức là đấu trường Flavius, được khởi công dưới thời hoàng đế Vespasian trong khoảng năm 70 đến 72, trên nền chiếc hồ nhân tạo trong cung điện Domus Aurea của Nero. Con trai ông là Titus khánh thành công trình năm 80 với 100 ngày lễ hội, theo Britannica, và em trai Titus là Domitian hoàn thiện thêm những năm sau đó. Đây là đấu trường cổ lớn nhất từng được xây: hình elip dài 189 m, rộng 156 m, tường ngoài cao 48 m. Công trình đứng độc lập thay vì tựa vào sườn đồi, khung chính bằng đá travertine, các vòm bằng bê tông La Mã.

Sức chứa tùy nguồn: một văn bản lịch năm 354 ghi 87.000 chỗ, còn các ước tính hiện đại mà Britannica và Smithsonian dùng là khoảng 50.000 người.

80 cửa và tấm vé bằng mảnh gốm

Với lượng người đông như vậy, các kiến trúc sư La Mã dùng những giải pháp mà Wikipedia nhận xét là rất giống sân vận động hiện đại. Quanh tầng trệt có 80 lối vào, trong đó 76 cửa dành cho khán giả bình thường. Mỗi cửa và mỗi cầu thang đều được đánh số. Cửa chính phía bắc dành riêng cho hoàng đế, ba cửa trục còn lại nhiều khả năng dành cho giới thượng lưu.

Lối vào số LII (52) ở tầng trệt Colosseum. Chữ số La Mã khắc phía trên vòm cho khán giả biết cửa nào dẫn tới khu ghế của mình

Khán giả được phát vé là những mảnh gốm có đánh số, chỉ dẫn tới đúng khu vực và hàng ghế. Từ cửa vào, họ đi theo cầu thang và hành lang vòng tới các vomitoria, những lối đi mở ra khán đài từ phía dưới hoặc phía sau các hàng ghế. Cái tên nghe lạ này xuất phát từ động từ Latin vomere, nghĩa là tuôn ra, và hoàn toàn không liên quan tới chuyện người La Mã ăn rồi nôn như một lời đồn phổ biến. Nhờ hệ thống này, đám đông tản nhanh vào chỗ ngồi, và khi buổi diễn kết thúc hay có sự cố, cả đấu trường có thể được giải tỏa chỉ trong vài phút.

Chỗ ngồi được chia theo đúng thứ bậc xã hội. Hoàng đế và các nữ tư tế Vesta có lô riêng ở hai đầu, các nghị viên ngồi ở bục sát sàn đấu, tầng trên là giới hiệp sĩ, rồi tới thường dân giàu và thường dân nghèo. Tầng gỗ trên cùng do Domitian thêm vào dành cho phụ nữ, nô lệ và người nghèo nhất. Mỗi hàng ghế đều có số, nên mỗi chỗ ngồi được xác định chính xác bằng khu, hàng và số ghế.

Hypogeum: hậu trường dưới lớp cát

Sàn đấu rộng 83 x 48 m là một lớp ván gỗ phủ cát, và chữ arena trong tiếng Anh bắt nguồn từ harena, tiếng Latin nghĩa là cát. Bên dưới là hypogeum, nghĩa là dưới mặt đất, một mạng lưới đường hầm và chuồng nhốt hai tầng do Domitian cho xây thêm, nơi đấu sĩ và thú dữ chờ tới lượt. Các đường hầm nối hypogeum với chuồng ngựa và trường huấn luyện đấu sĩ Ludus Magnus ở gần đó.

Nhà khảo cổ Heinz-Jürgen Beste của Viện Khảo cổ Đức đã mất nhiều năm đo vẽ các rãnh, lỗ và vết khoét trên tường hypogeum để dựng lại bộ máy đã mất. Theo bài viết của Smithsonian Magazine năm 2011, ông kết luận rằng ở thời cực thịnh, nơi đây có 60 tời quay đứng, mỗi chiếc cao hai tầng và do bốn người ở mỗi tầng đẩy đi vòng tròn. 40 tời dùng để nâng chuồng thú, 20 tời còn lại nâng các bệ cảnh trí rộng khoảng 3,7 x 4,6 m. Khi chuồng lên tới sát mặt sàn, một cầu dốc bằng gỗ trượt vào vị trí để con thú bước thẳng ra đấu trường. Theo Beste, con vật lớn nhất vừa chuồng là sư tử.

Sơ đồ minh họa một thang nâng chuồng thú dưới hypogeum: người đẩy tời quay ở hai tầng, dây kéo chuồng lên theo rãnh dẫn tới sát cửa sập trên sàn đấu

Năm 2015, nhóm làm phim tài liệu cho kênh PBS dựng lại một thang nâng cao khoảng 7 m, nặng hai tấn, chỉ bằng vật liệu và công cụ người La Mã có thể có, rồi tặng lại cho Colosseum. Trong phim, chiếc thang đưa một con sói lên sàn đấu, lần đầu tiên sau hơn 1.500 năm một con thú hoang được nâng lên theo cách này.

Những trận đấu cuối cùng diễn ra vào thế kỷ 6. Sau đó Colosseum bị dùng làm nhà ở, xưởng thợ, pháo đài của dòng họ Frangipane, và bị khai thác đá suốt nhiều thế kỷ. Hypogeum bị lấp dưới khoảng 12 m đất và chỉ được dọn sạch vào những năm 1930. Từ tháng 10/2010, du khách đã có thể xuống tham quan tầng hầm này.

Colosseum nhìn từ trên cao năm 2021. Ở giữa là mạng lưới tường và hành lang của hypogeum, một phần được phủ lại bằng sàn đấu dựng mới

Nguồn: Wikipedia: Colosseum , Britannica: Colosseum , Smithsonian Magazine: Secrets of the Colosseum , Smithsonian Magazine: How Ancient Romans Lifted Wild Animals Into the Colosseum , Wikipedia: Vomitorium