Chuyên gia Speedtest: Độ phủ 5G là thước đo cho hiệu quả tắt 2G tại Việt Nam

Việc tắt sóng 2G ít tác động đến phần lớn người dùng, nhưng cần tìm cách tối ưu hiệu quả khai thác tần số từ mạng 2G cũ, theo nhà phân tích Affandy Johan.

Sau hơn 30 năm hoạt động, mạng 2G chính thức dừng từ ngày 15/9/2026 tại Việt Nam, khép lại quá trình chuyển đổi đã được chuẩn bị từ nhiều năm. Việc tắt 2G được kỳ vọng mở ra cơ hội tái sử dụng phổ tần, hạ tầng và nguồn lực vận hành cho 4G và 5G, nhưng cũng đứng trước những lo ngại sẽ ảnh hưởng đến người dùng.

Nhân dịp này, VnExpress trò chuyện với Affandy Johan, nhà phân tích tại Ookla, đơn vị đứng sau công cụ đo tốc độ mạng Speedtest, về các thay đổi có thể diễn ra sau khi mạng 2G kết thúc sứ mệnh, vai trò của phổ tần thấp và kinh nghiệm từ những thị trường đã trải qua quá trình tương tự.

- Ông nhận định điều gì sẽ thay đổi rõ nhất với chất lượng mạng và trải nghiệm người dùng tại Việt Nam khi 2G tắt hoàn toàn?

- Với đa số, giai đoạn cuối của quá trình tắt 2G gần như không thể nhận ra, bởi lưu lượng đã chuyển sang thế hệ mạng mới từ lâu. Dữ liệu Ookla cho thấy trong quý II/2026, người dùng tại Việt Nam chỉ dành 0,8% thời gian kết nối với 2G, giảm từ 1,4% một năm trước.

Nhóm chịu ảnh hưởng nhiều nhất là người sử dụng thiết bị cũ, phụ thuộc mạng 2G cho cuộc gọi thay vì dữ liệu. Nhiều người trong số đó có thể chuyển sang 3G, vốn được lên kế hoạch duy trì đến năm 2028. Tuy nhiên, vẫn còn những khu vực tại Việt Nam không có 3G với một số mạng di động nhất định, nên một số người dùng có thể không thấy tín hiệu để gọi điện.

Do đó, điều tôi quan tâm không phải là bao nhiêu người sẽ "cảm nhận" việc 2G bị tắt, mà là nhà mạng có thể nhanh chóng lấp những khoảng trống vùng phủ và hỗ trợ nhóm thuê bao còn lại đến đâu.

- Về mặt kỹ thuật, loại bỏ mạng di động cũ có thể giúp thế hệ mạng mới cải thiện thế nào?

- Với nhà mạng, tắt 2G có thể coi như loại bỏ "gánh nặng" tồn tại thời gian dài. Duy trì 2G đồng nghĩa phải phân bổ phổ tần, thiết bị và thời gian của đội ngũ kỹ thuật, trong khi người dùng ngày càng thu hẹp. Khi mạng này không còn, họ có thể tập trung nguồn lực vào nơi nhu cầu thực sự đang phát triển.

Trong số đó, theo tôi, phổ tần có giá trị lớn nhất. Một phần phổ tần thấp đang được dùng cho 2G có thể truyền tải lượng dữ liệu lớn hơn nhiều khi sử dụng cho 4G hoặc 5G. Do nằm ở băng tần thấp, nó cũng có khả năng truyền xa hơn, qua đó cải thiện vùng phủ.

Chi phí là yếu tố tiếp theo. Mỗi thế hệ mạng mà nhà mạng tiếp tục duy trì đều có thiết bị riêng trên trạm phát, chi phí điện năng và đội ngũ kỹ thuật để bảo trì.

- Nhân nói đến phổ tần, việc tái sử dụng phổ tần 2G, đặc biệt băng tần thấp như 900 MHz như ở Việt Nam, mang lại giá trị gì?

- Tái quy hoạch phổ tần (refarming) là yếu tố biến việc dừng một mạng cũ thành một đợt nâng cấp. Khi 2G tắt, nhà mạng tái sử dụng phần phổ tần trước đây dành cho công nghệ này để phục vụ công nghệ mới hơn và lượng lưu lượng truy cập lớn hơn.

Các băng tần thấp như 900 MHz ở Việt Nam có một thế mạnh đặc thù: truyền tín hiệu xa hơn và xuyên vào bên trong tòa nhà tốt hơn nhiều so với dải tần trung, vốn đang "gánh" phần lớn lưu lượng 5G. Đổi lại, băng tần thấp hạn chế về băng thông, nên không tạo ra những kỷ lục về tốc độ. Sự đánh đổi khiến nó trở thành lớp phủ phù hợp cho khu vực nông thôn, miền núi, cũng như xử lý những "điểm lõm" sóng trong nhà vẫn tồn tại ở các đô thị.

- Từ kinh nghiệm theo dõi các thị trường đã trải qua quá trình chuyển đổi tương tự, Việt Nam có thể rút ra bài học nào?

- Singapore và Australia là ví dụ Việt Nam có thể tham khảo. Tại Singapore, vào năm 2024, cơ quan quản lý gắn việc tắt mạng 3G với quá trình chuyển đổi thuê bao. Một mạng chỉ có thể đóng khi những thuê bao còn lại đã chuyển sang công nghệ mới. Vì vậy, ba nhà mạng nước này đã hoàn tất việc tắt mạng ở những giai đoạn khác nhau.

Singapore cũng dừng nhập khẩu và bán thiết bị 3G từ nhiều tháng trước, qua đó ngăn vấn đề tiếp tục gia tăng trong khi quá trình chuyển đổi. Nhà mạng được yêu cầu hỗ trợ riêng cho người cao tuổi. Các hãng sản xuất ôtô và đơn vị vận hành đội xe cũng được thông báo trực tiếp để có thể chuẩn bị cho những thiết bị đang hoạt động trên mạng.

Australia thận trọng hơn, liên quan thiết bị thay vì mạng lưới. Trong quá trình tắt 3G tháng 10/2024, một số điện thoại 4G được phát hiện vẫn định tuyến cuộc gọi khẩn cấp qua 3G. Có nghĩa thiết bị vẫn hoạt động bình thường cho đến khi người dùng cần gọi trợ giúp.

Vài ngày trước khi đóng, cơ quan quản lý Australia ra quy định yêu cầu các nhà mạng phải xác định những thiết bị này, cảnh báo chủ sở hữu và hỗ trợ thay thế. Tắt 3G cũng ảnh hưởng đến những thiết bị ngoài điện thoại, trong đó có hệ thống cảnh báo y tế và thiết bị thanh toán.

Bài học được rút ra là cần bắt đầu kiểm kê thiết bị từ sớm và không chỉ tập trung vào những chiếc điện thoại rõ ràng sử dụng mạng cũ.

Australia tắt hai mạng lớn nhất cùng ngày vào tháng 10/2024. Trong sáu tháng, thời gian người dùng kết nối với mạng cũ giảm từ 1,1% xuống dưới 0,1%. Còn Singapore chuyển đổi từng nhà mạng một, nên tốc độ suy giảm chậm hơn nhưng cũng hoàn tất từ 1,2% giữa 2024 xuống 0% năm nay.

- Dựa trên dữ liệu của Ookla, ông quan sát thấy gì về tác động của việc tắt 2G với hiệu năng và hiệu quả mạng di động?

- Qua nhiều thị trường, có một xu hướng khá nhất quán: mạng lưới hoạt động tốt hơn khi trở nên đơn giản hơn. Những quốc gia đã loại bỏ mạng cũ có 4G nhanh và ổn định hơn so với những nơi vẫn đồng thời duy trì ba hoặc bốn thế hệ mạng.

Châu Á - Thái Bình Dương cũng đang dẫn đầu xu hướng trên toàn cầu, trong đó Việt Nam là một trong những thị trường đạt kết quả tốt nhất khu vực. Các bạn đứng thứ 10 thế giới về tốc độ tải xuống di động trung vị trong tháng 7 với 205,58 Mbps, tăng 10 bậc so với trước đó.

Tuy nhiên, lợi ích từ tắt 2G không thể hiện nhiều ở những con số tốc độ nói trên, mà ở cách nhà mạng sử dụng phần phổ tần được giải phóng để mở rộng vùng phủ cho các công nghệ mới, như 5G. Do 5G hiện chủ yếu hoạt động trên phổ tần trung, công nghệ này có hiệu quả tốt tại đô thị, nhưng vùng phủ giảm dần khi ra xa. Phần phổ tần thấp được giải phóng sau khi tắt 2G có thể giúp 5G vượt những giới hạn đó, mở rộng tới khu vực nông thôn và đi sâu hơn vào bên trong tòa nhà.

Vì vậy, nếu được tái sử dụng hiệu quả, phần phổ tần này có thể giúp Việt Nam mở rộng 5G ra ngoài khu vực đô thị, tiếp cận tốt hơn vùng nông thôn, miền núi và cải thiện những điểm yếu về vùng phủ trong nhà.

Theo tôi, đây mới là một trong những thước đo quan trọng để đánh giá giá trị của quá trình tắt 2G: không chỉ mạng di động nhanh hơn, mà kết nối tốc độ cao đến được với nhiều người dùng và nhiều khu vực hơn.