Bác sĩ tâm thần: 'Nhiều lúc tôi phải nói dối bệnh nhân'

Một người đàn ông 65 tuổi ở Hà Nội "tin chắc" vợ mình ngoại tình. Bà đã già, nhưng ông vẫn lắp camera khắp nhà, ngày đêm săn tìm bằng chứng buộc tội.

Nhiều tháng mất ngủ bào mòn sức khỏe ông. Người thân giải thích, van nài, bệnh nhân gạt hết. Và ông từ chối đi khám.

Gia đình gọi cho bác sĩ Đinh Hữu Uân, Viện trưởng Viện Sức khỏe Tâm thần Phương Đông. Nghe xong, ông hiểu người bệnh cần can thiệp ngay, nhưng cũng hiểu không lời khuyên nào kéo nổi ông ra khỏi nhà. Vậy nên bác sĩ Uân đến nhà người bệnh, mang theo một câu chuyện.

"Cháu có bố là bạn chiến đấu cùng bác ngày trước. Nay bố cháu nằm viện, mong được gặp đồng đội", ông nói với bệnh nhân.

Lời nói của bác sĩ phát huy tác dụng. Người bệnh theo ông đến viện, các bác sĩ sau đó thăm khám và xác định ông bị hoang tưởng ghen tuông, dạng rối loạn khiến người bệnh tin tuyệt đối vào điều không có thật, bất chấp mọi bằng chứng ngược lại. Ở người lớn tuổi, triệu chứng này đôi khi báo hiệu một rối loạn loạn thần hoặc dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ. Ông điều trị bằng thuốc kết hợp trị liệu tâm lý, theo dõi nhiều tháng, rồi trở về sống hòa thuận với gia đình.

"Đôi khi tôi phải nói dối bệnh nhân", bác sĩ Uân thừa nhận. Với ông, câu nói dối đó không đáng tự hào. Nó là lựa chọn giữa hai lối, một là thuyết phục thất bại, hoặc để người bệnh tiếp tục chìm trong hoang tưởng có thể làm tổn thương chính mình và người xung quanh.

Bác sĩ Uân sinh ở Hải Phòng, ước mơ theo nghề y từ nhỏ. Năm 1995, tốt nghiệp Đại học Y Thái Nguyên, ông về Bệnh viện Đa khoa huyện Hải Hà, Quảng Ninh. Ở đó, bác sĩ Uân để ý một điều là cứ bệnh nhân nào có vấn đề tâm thần, viện lại chuyển lên tuyến trên. Chi tiết nhỏ đó đẩy ông rời ngoại khoa, chuyển sang một ngành ít người chọn. Ông học chuyên ngành tâm thần tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 và theo nghề đến nay, hiện kiêm Trưởng bộ môn Tâm thần, khoa Y, Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội, thành viên Hiệp hội Tâm thần Mỹ.

Những năm đầu không dễ. Ông ngại giới thiệu mình là bác sĩ tâm thần. Nghề của ông thành chủ đề đùa cợt, bị nhìn bằng ánh mắt dè dặt. Rồi từng ca bệnh, từng đêm đọc tài liệu dần đổi cách bác sĩ Uân nghĩ về công việc. "Càng học, càng làm, tôi càng thấy nghề chọn người. Bệnh nhân cần mình, mình cũng thấy mình có thể giúp họ", ông nói.

Khám tâm thần khác hẳn các chuyên khoa khác. Không có một tấm phim chụp hay một xét nghiệm nào đọc ra toàn bộ căn bệnh. Bác sĩ phải cân nhắc cảm xúc, tư duy, hành vi, diễn biến bệnh và cả hoàn cảnh sống của người bệnh. Một người mất ngủ có khi chỉ căng thẳng nhất thời, nhưng cũng có khi đứng ở ngưỡng một rối loạn tâm thần. Một người nghi ngờ bạn đời có khi vì mâu thuẫn gia đình, nhưng cũng có khi vì hoang tưởng. Ranh giới mong manh đó buộc bác sĩ hỏi kỹ, nghe đủ, nhìn ra những đổi thay rất nhỏ. Nhiều người bệnh không biết mình bệnh, chối bỏ triệu chứng, hoặc không gọi tên nổi thứ đang khuấy đảo bên trong.

"Bác sĩ tâm thần ngoài điều trị chuyên môn còn phải làm việc như một chuyên gia tâm lý", ông nói.

Hơn hai thập kỷ hành nghề, ông tiếp xúc hàng nghìn người bệnh, từ rối loạn cảm xúc, trầm cảm đến các bệnh có triệu chứng loạn thần. Có người đáp ứng thuốc nhanh. Có người phải đổi phác đồ nhiều lần, trị liệu và theo dõi kéo dài. Gặp ca điều trị chưa hiệu quả, ông nhắc mình đừng vội buông. Một số người bệnh kháng trị, cần đánh giá lại chẩn đoán, phác đồ, mức độ tuân thủ trước khi tính bước tiếp theo.

Người bệnh tiến triển rồi tái phát, ngủ ngon hơn nhưng vẫn lo âu, hết triệu chứng rõ rệt nhưng chưa trở lại nổi nhịp sống cũ. Vì thế ông đồng hành đủ lâu, đồng thời dạy gia đình cách hiểu bệnh, nhận ra dấu hiệu bất thường và giữ người bệnh theo điều trị.

Công việc còn ẩn chứa nguy hiểm mà người ngoài khó hình dung. Thời làm ở Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1, ông chứng kiến bệnh nhân kích động tấn công nhân viên y tế. Một nữ điều dưỡng bị bẻ tay đến gãy xương khi đang chăm sóc người bệnh. Với người đang mất kiểm soát hành vi, mỗi lần tiếp cận đòi hỏi phối hợp chặt và tính toán an toàn cho cả hai phía.

Ông và đồng nghiệp tự rút ra những quy tắc sống còn, trong đó có việc để ý vị trí, khoảng cách và phản ứng của người bệnh khi di chuyển cùng họ, không chủ quan trước vẻ ngoài tưởng như bình thường.

Nhưng mối nguy ám ảnh ông nhất không nằm ở những cơn kích động. Nó nấp trong một cuộc trò chuyện êm đềm. "Nếu bác sĩ ngoại khoa sợ nhất bệnh nhân tử vong trên bàn mổ, thì bác sĩ tâm thần chúng tôi sợ nhất bệnh nhân tự tử", ông nói.

Người bệnh không phải lúc nào cũng để lộ ý nghĩ tự sát. Có người quả quyết mình đã ổn, xin ra viện, trong khi nỗi tuyệt vọng vẫn chưa nguôi. Có người giấu kín dự định, không chia sẻ với ai.

Một bệnh nhân nữ 45 tuổi mắc trầm cảm chọn cách rời xa thế giới sau khi ra viện. Ca đó khiến ông day dứt nhiều năm và dạy ông một điều là phải quan sát, suy ngẫm thật kỹ trước khi cho người bệnh rời cơ sở y tế. Theo ông, đánh giá nguy cơ tự sát phải nằm trong mỗi lần khám, qua việc khai thác ý nghĩ, dự định, hành vi, triệu chứng loạn thần, diễn biến cảm xúc, tiền sử và những yếu tố làm tăng rủi ro.

Ngày nào bác sĩ Uân cũng nghe những câu chuyện đau đớn. Người bệnh tìm đến khi họ hoặc gia đình đang khủng hoảng, khi mất ngủ triền miên, khi tuyệt vọng, khi không còn sống nổi như trước. Để chữa được, vị chuyên gia phải lắng nghe và đặt mình vào chỗ của họ. Nhưng mang hết nỗi đau đó về nhà thì nghề sẽ ngấm sang đời sống riêng. Ông chọn cách cân bằng bằng thể thao, đọc thơ, nghe nhạc. Tách công việc khỏi gia đình, với bác sĩ Uân, không đồng nghĩa vô cảm. Đó là cách giữ mình đủ tỉnh táo để làm nghề, thay vì để những câu chuyện tiêu cực chất chồng thành gánh nặng.

Gần đây ông nhận danh hiệu Tiến sĩ danh dự chuyên khoa tâm thần tại Mỹ. Ông cho rằng danh hiệu "không phải điều gì to tát". Thứ bác sĩ bận tâm vẫn là chuyện khám chữa bệnh và làm sao để người Việt tiếp cận được dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần. Thống kê năm 2023 của Bộ Y tế ghi nhận Việt Nam có khoảng 15 triệu người gặp các rối loạn tâm thần, trải rộng từ mất ngủ mạn tính, rối loạn lo âu đến trầm cảm nặng. Dù vậy, chỉ 29% trong số đó và 1/3 bệnh nhân trầm cảm nhận được sự chăm sóc y tế chính thức.

"Sau những lần kiên trì thuyết phục, những câu chuyện khó nói, những thất bại còn nhức nhối, điều giữ tôi ở lại với nghề vẫn chỉ là mong thấy người bệnh sống bình thường thêm một lần nữa", bác sĩ chia sẻ.