Sứ mệnh của chúng tôi là phụng sự để người Việt khỏe mạnh hơn và hạnh phúc hơn

Vinamilk 50 tuổi thì bà có tới 50 năm gắn bó và 34 năm trên cương vị người đứng đầu. Người phụ nữ ấy đã dành cả cuộc đời cùng đội ngũ của mình đưa một doanh nghiệp từ xuất phát điểm chỉ phục vụ nhu cầu trong nước trở thành một doanh nghiệp xuất siêu, mang nguồn ngoại tệ về đóng góp vào sự thịnh vượng chung của dân tộc. Nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam, CEO Mai Kiều Liên đã dành cho Thanh Niên một cuộc trao đổi về khát vọng tự chủ, những lần từ chối "cám dỗ" ngắn hạn và triết lý phụng sự xuyên suốt qua nhiều thế hệ của công ty sữa số 1 Việt Nam.

"Chúng ta đã khoác vai nhau…", một hình ảnh thật bình dị và xúc động. Thú thực là tôi cũng cảm thấy rưng rưng khi nghe những lời tri ân của bà với đội ngũ của mình. Vì sao không phải là "chúng ta cùng nhau xây dựng để trở thành công ty sữa hàng đầu thế giới" hay đại loại như vậy, thưa bà?

Tổng giám đốc Vinamilk Mai Kiều Liên: Suốt 50 năm qua, hàng ngàn cán bộ và người lao động Vinamilk qua nhiều thế hệ đã ngày đêm làm việc trong các nhà máy, trên các trang trại, dọc những cung đường vận chuyển… Có những người bắt đầu từ một phân xưởng nhỏ rồi chứng kiến từng siêu nhà máy tầm cỡ thế giới được xây dựng, từng trang trại được hình thành trên những vùng đất mà trước đây không ai tưởng tượng có thể phát triển ngành chăn nuôi bò sữa. Chúng tôi đã và vẫn đang bước đi cùng nhau mỗi ngày trong suốt nửa thế kỷ qua. Phía sau hành trình ấy còn là những gia đình đã âm thầm hỗ trợ những ca trực đêm, những chuyến công tác dài ngày của người thân mình.

Nhiều đồng nghiệp thuộc các thế hệ đi trước nay đã nghỉ hưu, nhưng tôi biết họ vẫn dõi theo từng bước phát triển của Vinamilk như dõi theo sự trưởng thành của chính đứa con mà mình đã góp phần nuôi lớn… Vì thế với tôi, lịch sử của Vinamilk không được viết nên bởi thành tích hay những bản báo cáo, mà bởi những con người đã sống và đã dành phần lớn cuộc đời mình vì một sứ mệnh duy nhất: Dinh dưỡng chất lượng cao là quyền bình đẳng cho tất cả.

Trở lại năm 1976, một năm sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam khi ấy hầu như chưa có ngành công nghiệp chế biến sữa. Nguồn nguyên liệu trong nước rất hạn chế, thói quen sử dụng sữa chưa phổ biến, thiết bị và công nghệ thì thiếu thốn. Động lực nào đã giữ chân một kỹ sư trẻ vừa học từ Liên Xô trở về như bà ở lại với một ngành còn quá sơ khai?

Thực ra từ khi tôi còn học tại Liên Xô cũng có cơ hội chuyển khỏi ngành chế biến sữa - một ngành gần như chưa tồn tại ở Việt Nam lúc bấy giờ. Nhưng cha tôi, một bác sĩ đã nói với tôi một trong những vấn đề lớn sau chiến tranh sẽ là tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em và sữa có thể góp phần giải quyết vấn đề ấy. Đó là lý do tôi quyết định ở lại với ngành học. Năm 1976, trở về Việt Nam tôi bắt đầu làm kỹ sư là thời kỳ rất khó khăn. Những nhà máy tiếp quản sau chiến tranh có quy mô nhỏ; có nhà máy sữa bột trẻ em còn dang dở và phải nhiều năm sau mới được phục hồi để đưa vào sản xuất. Nhưng chúng tôi luôn tin rằng muốn xây dựng một Việt Nam hùng cường thì trước hết phải nuôi dưỡng những con người Việt Nam khỏe mạnh. Vì thế, điều chúng tôi nhìn thấy khi ấy không chỉ là những nhà máy cần phục hồi, mà là một nhu cầu lớn hơn: để mọi trẻ em Việt Nam được tiếp cận nguồn dinh dưỡng chất lượng và để ngành sữa Việt Nam có thể đứng vững trên đôi chân mình.

Lịch sử 50 năm của Vinamilk bắt đầu gần như cùng thời điểm đất nước bước vào hành trình kiến thiết sau thống nhất. Nếu lấy Đổi mới, giai đoạn có rất nhiều những quyết định táo bạo, đột phá từ các cá nhân, doanh nghiệp làm cột mốc, bà có thể cho biết quyết định nào ở thời điểm đó tác động mạnh mẽ đến sự phát triển Vinamilk cho tới sau này?

Tôi nghĩ đó là một quyết định trước khi Đổi mới chính thức được khởi xướng năm 1986. Khi đó, những chuyển động tìm đường cho sản xuất đã xuất hiện từ nhu cầu thực tiễn, những khoảng tự chủ đầu tiên cho doanh nghiệp bắt đầu được mở ra. Với Vinamilk, điều đó có ý nghĩa đặc biệt khi công suất nhà máy lớn hơn rất nhiều lượng nguyên liệu được phân bổ.

Khi quyền tự chủ được mở rộng, một bài toán mới cũng được đặt ra: tự chủ như thế nào để không làm phân tán nguồn lực? Bạn cứ hình dung nguồn vốn lúc ấy như một chiếc cốc: nếu đập thành hàng chục mảnh và chia đều cho nhiều nơi, sẽ rất lâu mới tạo được một nguồn lực đủ lớn. Vì thế, thay vì tách các nhà máy thành những đơn vị hạch toán độc lập, chúng tôi giữ mô hình tập trung nguồn lực.

Trong một nền kinh tế thiếu vốn, thiếu ngoại tệ và thiếu công nghệ, lựa chọn tập trung thay vì dàn trải là nguyên tắc quan trọng. Đổi mới, trong trường hợp Vinamilk, vì vậy không chỉ là sự thay đổi của cơ chế. Đó còn là khả năng của doanh nghiệp sử dụng quyền tự chủ vừa được trao để tự quyết định tương lai của mình.

Vinamilk cũng nhiều lần nói "không" để giữ quyền tự quyết và một trong những cái "lắc đầu" nổi tiếng là từ chối "con đường nhung lụa" mang lại vốn, công nghệ và thu nhập cao thông qua liên doanh với nước ngoài, xu hướng được nhiều doanh nghiệp Nhà nước lựa chọn đầu thập niên 1990. Cái "lắc đầu" đó hẳn không dễ dàng, thưa bà?

Lắc đầu thì không khó nhưng chọn con đường khó khăn là điều không dễ dàng. Đầu những năm 1990, khi làn sóng đầu tư nước ngoài vào Việt Nam gia tăng, liên doanh trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với nhiều doanh nghiệp. Vinamilk cũng đứng trước những đề nghị như vậy.

Vốn, công nghệ, mức thu nhập cao cho đội ngũ quản lý và khả năng tiếp cận hệ thống quốc tế là những lợi ích rất rõ. Nhưng đi cùng với đó thường là yêu cầu đối tác nước ngoài nắm cổ phần chi phối. Vinamilk đã lựa chọn không liên doanh bởi điều chúng tôi muốn giữ không chỉ là tỷ lệ sở hữu mà là quyền quyết định đối với một ngành chúng tôi tin Việt Nam cần từng bước làm chủ.

Đó là lựa chọn khó hơn, bởi "lắc đầu" từ chối liên doanh đồng nghĩa với việc chúng tôi phải tự tìm vốn, tự học công nghệ, tự xây dựng thị trường và tự chịu trách nhiệm trước những quyết định của mình. Nhưng chính lựa chọn ấy tạo điều kiện để Vinamilk từng bước hình thành năng lực độc lập - từ sản xuất, quản trị, phát triển sản phẩm đến xây dựng thương hiệu.

Năm 1989, Vinamilk cùng với các kỹ sư, nhà khoa học Việt Nam khôi phục thành công nhà máy sữa bột Dielac và đã có thể sản xuất những lô sữa bột trẻ em đầu tiên "Made in Việt Nam". Với một đất nước từng gần như không có công nghiệp chế biến sữa, khả năng làm chủ công nghệ này mang ý nghĩa vượt ra ngoài một sản phẩm. Nó là một bước tiến của năng lực sản xuất Việt Nam.

Hàng ngàn người xếp hàng tới triển lãm mừng sinh nhật tuổi 50 của Vinamilk

Nhưng sự phụ thuộc nguyên liệu ngoại nhập chỉ thực sự được giải quyết khi Vinamilk khởi xướng "Cách mạng trắng". Theo bà cuộc "cách mạng" này đã thay đổi diện mạo ngành sữa Việt Nam ra sao?

"Cách mạng trắng" không đơn thuần là câu chuyện nuôi bò, mà là hành trình xây dựng một chuỗi giá trị và tạo sinh kế bền vững. Chúng tôi bắt đầu từ việc thu mua sữa của những hộ nông dân chỉ nuôi vài con bò quanh TP.HCM, ký hợp đồng bao tiêu để họ yên tâm đầu tư.

Khi đầu ra ổn định, nông dân gắn bó và mở rộng đàn. Từ các hộ nhỏ lẻ, Vinamilk tiến lên tự đầu tư hệ thống trang trại công nghệ cao. Đến nay, chúng tôi có 15 trang trại trong và ngoài nước, trong đó 13 trang trại đạt Global G.A.P. và ISO 9001:2015 cùng 2 trang trại đạt chuẩn Organic; quản lý đàn bò sữa quy mô khoảng 130.000 con và có năng lực cung ứng khoảng 1,1 triệu lít sữa tươi mỗi ngày. Chúng tôi đã biến một quốc gia không có lợi thế về chăn nuôi bò sữa thành nơi tự chủ được nguồn nguyên liệu chất lượng cao.

Từ những nhà máy nhỏ với năng lực sản xuất hạn chế, nguyên liệu gần như hoàn toàn phụ thuộc nhập khẩu, Vinamilk hôm nay đã trở thành một thương hiệu sữa được định giá 2,6 tỉ USD, sản phẩm hiện diện tại 65 quốc gia và vùng lãnh thổ, top 1 thương hiệu sữa tiềm năng nhất toàn cầu… "Ngắm bức tranh này", tâm trạng của bà thế nào?

Đúng là nếu đặt hai đầu của hành trình cạnh nhau, khoảng cách là rất lớn. Một bên là Việt Nam những năm sau chiến tranh, khi ngành chế biến sữa gần như chưa hình thành, nguyên liệu phụ thuộc nhập khẩu và khả năng tiếp cận sữa của người dân còn hạn chế. Bên kia là Vinamilk năm 2026, hiện đứng thứ 36 thế giới về doanh thu ngành sữa. Thương hiệu được định giá 2,6 tỉ USD, được Brand Finance xếp hạng AAA+ và ghi nhận là top 1 thương hiệu sữa tiềm năng nhất toàn cầu… Quan trọng hơn, từ một doanh nghiệp phải sử dụng ngoại tệ để nhập khẩu phần lớn nguyên liệu và thiết bị, Vinamilk đã trở thành doanh nghiệp xuất siêu.

Nhưng có lẽ ý nghĩa lớn hơn của hành trình này với chúng tôi không nằm ở một thứ hạng mà nằm ở việc một doanh nghiệp Việt Nam trong một ngành mà đất nước gần như không có lợi thế ban đầu đã từng bước tạo ra lợi thế cho chính mình: bằng công nghệ, bằng nguồn nguyên liệu, bằng năng lực quản trị, bằng thị trường và cuối cùng là bằng thương hiệu.

Đó cũng là một trong những câu chuyện đặc trưng của 40 năm Đổi mới. Quyền tự chủ mở ra cơ hội nhưng cơ hội chỉ trở thành năng lực khi doanh nghiệp dám lựa chọn, dám chịu trách nhiệm và đủ kiên trì theo đuổi lựa chọn ấy trong nhiều thập niên.

Có thể nói, nửa thế kỷ công ty đã đi qua cũng gắn liền với gần như toàn bộ hành trình phát triển của Việt Nam kể từ ngày thống nhất. Ở thời điểm hiện tại, đất nước đã bước vào kỷ nguyên mới với khát vọng vươn mình…, bà hình dung Vinamilk của 50 năm tới sẽ như thế nào?

Quả thật nhìn lại hành trình của Vinamilk cũng có thể thấy một phần hành trình của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam: từ sản xuất theo kế hoạch đến tự chủ; từ thiếu vốn và công nghệ đến đầu tư những nhà máy hiện đại; từ phụ thuộc nguyên liệu đến xây dựng chuỗi cung ứng; từ đáp ứng nhu cầu trong nước đến xuất khẩu; từ một tên gọi doanh nghiệp đến một thương hiệu được nhận diện trên thị trường quốc tế.

Nhưng có một điều dường như không thay đổi. 50 năm trước, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để trẻ em Việt Nam có thêm nguồn dinh dưỡng, để người Việt có thể tự làm ra những sản phẩm phục vụ chính mình. 50 năm sau, khi đã có mặt trên bản đồ ngành sữa thế giới, câu hỏi Vinamilk đặt ra cho chặng đường tiếp theo vẫn bắt đầu từ con người: làm thế nào để tiếp tục đóng góp lâu dài hơn cho sức khỏe cộng đồng, cho sự phát triển bền vững và cho vị thế của thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Sữa sẽ luôn là nguồn dinh dưỡng thiết yếu và Vinamilk sẽ tiếp tục sứ mệnh phụng sự để người Việt Nam khỏe mạnh hơn và hạnh phúc hơn.

Vinamilk đã được sinh ra bởi đất nước Việt Nam, được nuôi dưỡng bởi con người Việt Nam và là niềm tự hào của dân tộc Việt Nam. Chúng tôi rất biết ơn và sẽ không ngừng cố gắng để xứng đáng với điều này.

Xin hỏi bà một câu cuối cùng, Vinamilk và cá nhân bà đã nhận được rất nhiều giải thưởng cao quý của Nhà nước, của các tổ chức uy tín thế giới… Nhìn lại hành trình 50 năm, với bà đâu là sự ghi nhận lớn nhất dành cho tập thể Vinamilk?

Với chúng tôi, không có sự ghi nhận nào lớn hơn niềm tin được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có hàng trăm triệu trẻ em Việt Nam và trên thế giới sử dụng sản phẩm Vinamilk từ khi còn trong bụng mẹ, lớn lên, trở thành những bậc cha mẹ và các thế hệ tiếp nối tiếp tục lựa chọn Vinamilk cho con mình. Cách chúng tôi vận hành trong suốt nửa thế kỷ qua là "để tâm phụng sự" để đáp lại sự quan tâm và những kỳ vọng mà người Việt Nam đã dành cho Vinamilk. Tập thể Vinamilk chưa bao giờ cho phép mình dừng lại. Chúng tôi phải không ngừng đổi mới, không ngừng sáng tạo, để mỗi thế hệ Việt Nam được thụ hưởng nền dinh dưỡng tốt hơn thế hệ trước và để một thương hiệu dinh dưỡng Việt Nam bước ra thế giới bằng chính chất lượng toàn cầu của mình.