Nỗi lo 'xâm phạm quyền riêng tư' của động vật thời AI

AI thúc đẩy quá trình giải mã tiếng kêu của động vật, làm dấy lên lo ngại con người can thiệp quá sâu vào đời sống của chúng.

Theo Bloomberg , con người cố gắng giao tiếp với động vật hàng nghìn năm qua. Ví dụ, những chiếc sáo làm bằng xương niên đại 12.000 năm tại Israel có thể từng được dùng để giao tiếp với chim ưng. Giai đoạn 1977-2007, nhà tâm lý học động vật Irene Pepperberg tiến hành thí nghiệm về khả năng nhận thức và giao tiếp với Alex, một con vẹt xám châu Phi. Nhà nhân chủng học người Anh Jane Goodall trở nên nổi tiếng một phần nhờ tuyên bố có thể nói tiếng tinh tinh.

Ngày nay, nhiều nhà khoa học tin tiến bộ về AI và thiết bị ghi dữ liệu sinh học giúp đẩy nhanh quá trình phân tích âm thanh, mở ra cơ hội con người giao tiếp với động vật. "Vì AI tiến bộ rất nhanh, tôi hoàn toàn tin tưởng chúng ta sẽ giải mã được vào năm 2030", tỷ phú Jeremy Coller, nhà tài trợ lớn trong lĩnh vực, cho biết.

Đa số nhà khoa học nghiên cứu ngôn ngữ động vật hy vọng, khi con người hiểu rõ hơn về thế giới nội tâm của loài khác, họ sẽ ít thờ ơ với biến đổi khí hậu hay tham gia phá hủy môi trường tự nhiên. Tuy nhiên, việc tìm hiểu ngôn ngữ động vật cũng gây lo ngại như xâm phạm quyền riêng tư, làm rối loạn đời sống xã hội của chúng.

"Tôi nghĩ AI là hướng đi hứa hẹn giúp hiểu hơn về cuộc sống các loài động vật. Nhưng tôi không thể nói về những lợi ích tiềm năng mà không đề cập đến những rủi ro", César Rodríguez-Garavito, Giám đốc chương trình More-Than-Human Life (MOTH) tại Đại học New York, nói với Guardian.

Rodríguez-Garavito cho biết, con người từ lâu đã dùng công nghệ để đối phó với động vật. Thợ săn thế kỷ 20 sử dụng công nghệ sóng âm sonar dồn những con cá voi hoảng loạn lên mặt nước rồi giết chúng. Những kẻ săn trộm bắt chước tập tục mô phỏng tiếng chim của các bộ lạc, dùng bản ghi âm tự động và phát lại để dụ chim vào bẫy.

"AI có tiềm năng gây hại lớn hơn khi triển khai trên quy mô lớn", Rodríguez-Garavito nhận định. Trong báo cáo năm ngoái, ông cùng đồng nghiệp đưa ra viễn cảnh u ám rằng công nghệ giao tiếp với động vật có thể khiến chúng đối mặt với đám đông người muốn trò chuyện, bị lợi dụng cho mục đích quân sự như dò thủy lôi, đứng trước nguy cơ bị bắt giết.

"Tình huống tồi tệ nhất là con người tùy tiện can thiệp quá trình giao tiếp và cuộc sống của chúng chỉ để giải trí", Rodríguez-Garavito nói. Theo đó, các công ty du lịch ngắm cá voi có thể dùng AI dụ động vật đến gần thuyền, hoặc du khách trong công viên quốc gia Yellowstone dùng AI để kích động sói hú, nai sừng tấm kêu, bò rừng rống, khiến chúng hoang mang và kiệt sức.

Nhà sinh vật học Vittorio Baglione, người dành nhiều năm tìm hiểu ngôn ngữ của quạ ăn xác thối, thừa nhận nghiên cứu của ông có thể bị thợ săn lợi dụng để nói với một con quạ: "Hãy đến đây, an toàn rồi".

Stephanie King, nhà nghiên cứu tại Đại học Bristol, đồng lãnh đạo Dự án Nghiên cứu Cá heo Shark Bay, đã dành hàng nghìn giờ quan sát và lắng nghe sinh vật này. Như đa số nhà nghiên cứu hành vi động vật, King tăng cường ứng dụng AI trong công việc. "Nếu dùng một cách có trách nhiệm, AI có thể thay đổi những gì chúng ta làm được với dữ liệu thu thập", bà nói.

Nhưng khi được hỏi liệu AI ngày nào đó có cho phép con người "nói tiếng cá heo" hay không, bà tỏ ra do dự: "Tôi nghĩ chúng ta đang làm hại chúng khi tập trung vào câu hỏi đó".

Nhà nghiên cứu voi Joyce Poole đồng tình: "Tôi khá bực mình với mục tiêu nói chuyện cùng động vật. Tôi nghĩ nó hơi phô trương". Poole cho rằng chỉ cần năng lực cơ bản là hiểu điều động vật đang nói và nghĩ thay vì can thiệp vào cuộc sống của chúng.

Trong khi nhiều nhà khoa học cho rằng con người chỉ nên lắng nghe động vật, một số nghĩ nên tìm cách đáp lại. "Vấn đề rất đáng lưu tâm vì nếu đáp lại, chúng ta đưa chính mình vào cuộc sống của động vật", Kristin Andrews, giáo sư triết học và chuyên gia về tâm trí động vật tại Trung tâm Sau đại học thuộc Đại học Thành phố New York, cho hay.

Triển vọng về khả năng dịch ngôn ngữ động vật bằng AI cũng tạo ra "cuộc đua thu thập dữ liệu". Nhiều nhà nghiên cứu thả thiết bị thu âm xuống nước để nghe tiếng cá voi, gắn thiết bị ghi dữ liệu sinh học cho sói, thiết kế micro đeo lưng cho chim. Những hành động này gây ra nỗi lo ngày càng lớn về xâm phạm quyền riêng tư.

Thêm vào đó, nếu muốn biến dữ liệu thu được thành một loại từ điển, nhà khoa học sẽ cần kiểm tra xem giả định về ý nghĩa của tiếng kêu có chính xác hay không. Một trong những cách phổ biến là "phát lại" - phát tiếng kêu đã ghi âm cho động vật nghe. Tuy nhiên, phương pháp này gây tranh cãi vì nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến chúng. "Bạn có thể gây căng thẳng cho động vật, làm xáo trộn môi trường xã hội, gây xung đột giữa chúng, nhất là khi bạn không thực sự hiểu ý nghĩa tiếng kêu", nhà sinh vật học Baglione cho biết.

Ví dụ, năm 2007, nhà động vật học Katy Payne chia sẻ bà từng phát lại tiếng kêu của một con voi đã chết cho cháu của nó. Kết quả, con vật phản ứng bằng "những đợt rên rỉ và gầm rú đột ngột, dữ dội".

Một số chuyên gia cảnh báo, việc phát đi phát lại tiếng kêu của một con vật cho cả đàn có tác dụng tương tự tung video deepfake, có thể khiến những thành viên khác phớt lờ nỗ lực giao tiếp thực sự của nó.

Baglione không biết chính xác nghiên cứu của mình dẫn đến đâu hay tác động thế nào đến loài quạ ông yêu quý về lâu dài. "Bất cứ tiến bộ nào cũng rất tuyệt vời, trừ khi người ta bắt đầu dùng kiến thức đó để chống lại động vật", ông nói, thêm rằng dù lo ngại, ông vẫn dự định tiếp tục nghiên cứu.

Tương tự, Andrews tin việc trò chuyện thông qua phát lại âm thanh rất cần thiết để thực sự hiểu về động vật. "Tôi không nghĩ có thể giải mã bất cứ điều gì nếu không tham gia giao tiếp hai chiều", bà nói.

Andrews đề xuất chỉ tiến hành phát lại với sinh vật thích làm bạn cùng con người, chẳng hạn cá heo mũi chai. Chúng vốn có thể tự do bơi đi, nhưng lại tự nguyện dành thời gian với các nhà nghiên cứu. "Chúng chọn cuộc sống song văn hóa", bà kết luận.