Đứt gãy an ninh suýt gây thảm họa với máy bay flydubai

Đứt gãy trong trao đổi thông tin giữa giới chức ba nước đã khiến cơ phó mang tư tưởng cực đoan lọt được vào buồng lái và suýt gây thảm họa với máy bay flydubai.

Trước khi cơ phó Hamam al-Hamami vung rìu thoát hiểm tấn công cơ trưởng trên chuyến bay mang số hiệu FZ1073 của hãng hàng không flydubai hôm 30/9, giới chức ba nước Israel, Oman và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã có nhiều cơ hội để ngăn chặn sớm âm mưu này.

Hamami, 29 tuổi, sinh ra tại UAE, trong gia đình có cha là người Oman và mẹ là người Syria. Dù mang quốc tịch Oman, Hamami sống nhiều năm tại UAE và từng nhiều lần tới Syria, địa bàn hoạt động của các tổ chức Hồi giáo cực đoan như al-Qaeda hay phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng.

Anh này sau đó tham gia khóa đào tạo phi công cho hãng hàng không quốc gia Oman Air. Tuy nhiên, giới chức Oman đã theo dõi sát sao hoạt động trên mạng của Hamami và nhận thấy anh ta từng truy cập các trang web cực đoan, nên đã quyết định cấm bay, đưa anh ta vào chương trình chuyển hóa tư tưởng.

Oman Air đã không phát cảnh báo rộng rãi, mà âm thầm chuyển Hamami sang làm nhân viên văn phòng. Anh này làm việc cho Oman Air trong 7 năm, nghỉ việc vào tháng 2/2025, trước khi gia nhập Royal Air Maroc vào tháng 6/2025 và rời đi vào tháng 1/ 2026. Hồi tháng 2, Hamami được hãng hàng không flydubai, trụ sở tại UAE, tuyển dụng.

Theo giới chuyên gia, nếu Oman tước bằng phi công của Hamami ngay khi dấy lên nghi vấn anh ta bị cực đoan hóa, tín hiệu cảnh báo này nhiều khả năng sẽ tới được UAE và khắp khu vực vùng Vịnh.

Khi tiếp nhận Hamami, flydubai đã không liên hệ với phía Oman để xác minh quá trình công tác. Sau khi tra cứu lý lịch tư pháp và nhận thấy Hamami không có tiền án, tiền sự, hãng đã sắp xếp cho anh ta vào tuyến bay nhạy cảm đi Tel Aviv, đường bay mà Hamami từng cầm lái nhiều lần trước đây.

Cơ hội cuối cùng để ngăn chặn Hamami trước khi anh ta đặt chân lên máy bay flydubai nằm trong tay giới chức Israel. UAE cho hay họ đã chuyển danh sách hành khách và phi hành đoàn chuyến bay FZ1073 cho Israel trước khi máy bay cất cánh, nhưng không nhận được tín hiệu cảnh báo nào.

Israel luôn yêu cầu các hãng hàng không quốc tế gửi trước danh sách hành khách và tổ bay. Cơ quan Thuế Israel, đơn vị quản lý dữ liệu bay, xác nhận flydubai đã gửi danh sách chuyến FZ1073. Tuy nhiên, Bộ Giao thông Vận tải Israel, cơ quan chịu trách nhiệm giám sát các hãng hàng không nước ngoài, lại nói rằng họ không có thẩm quyền lẫn chuyên môn để thẩm tra tổ bay.

Eytan Ben David, cựu giám đốc Cục Chống khủng bố thuộc Văn phòng Thủ tướng Israel, kể rằng gần 10 năm trước, dựa trên danh sách tổ bay do Turkish Airlines gửi sang, Bộ Giao thông Vận tải đã báo động cho ông về việc hãng này có kế hoạch xếp một phi công người Iran lái chuyến bay tới Tel Aviv. "Chúng tôi đã chặn đứng ngay lập tức", ông cho biết.

Luật pháp Israel quy định các cơ quan có thẩm quyền như Bộ Giao thông Vận tải cùng những cơ quan an ninh và tình báo khác, trong đó có cả Shin Bet và Mossad, đều được phép yêu cầu trích xuất danh sách tổ bay và hành khách từ cơ sở dữ liệu để rà soát trước mỗi chuyến bay.

Với quy trình đó, Hamami lẽ ra phải bị loại ngay từ khâu kiểm duyệt, bởi các dấu hiệu rất rõ ràng. Phi công đến từ Oman, quốc gia chưa thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel, vốn bị cấm tuyệt đối bay vào nước này.

Dù vậy, Bộ Giao thông Vận tải Israel lại phân trần rằng họ chưa từng được thông báo về việc cơ sở dữ liệu hành khách và tổ bay đã đi vào hoạt động hay có thể truy cập. Ngược lại, một nguồn am tường về hệ thống dữ liệu lại khẳng định Bộ này chưa từng gửi yêu cầu truy cập.

Tình trạng chồng chéo trong kiểm soát an ninh hàng không Israel từng được cảnh báo trong báo cáo của Tổng kiểm toán Nhà nước hồi tháng 5/2024. Báo cáo cho rằng cơ chế quản lý an ninh của Israel đang bị xé lẻ, trong khi ranh giới trách nhiệm giữa các cơ quan, đơn vị rất mập mờ, thiếu nhất quán.

Bộ Giao thông Vận tải Israel tuyên bố họ chỉ chịu trách nhiệm bảo đảm an ninh chung cho các chuyến bay đến, không đủ khả năng và nguồn lực tình báo để thẩm tra phi hành đoàn. Do vậy, họ hoàn toàn phụ thuộc vào việc các hãng bay nước ngoài tự tiến hành rà soát theo tiêu chuẩn quốc tế.

Cơ quan này giải thích đã yêu cầu flydubai chỉ bố trí phi công từ các quốc gia có quan hệ ngoại giao với Israel và phải tự tiến hành thẩm tra lý lịch. Bản thân họ không trực tiếp kiểm tra hay phê duyệt nhân sự đối với cơ phó Hamami.

Tuy nhiên, đứt gãy trong trao đổi thông tin giữa flydubai và Oman Air khiến quá trình thẩm tra lý lịch này gần như vô nghĩa. Trong khi đó, các cơ quan tình báo, an ninh Israel dường như cũng đã không làm tròn nhiệm vụ của mình, khi để một phi công thuộc diện "cấm cửa" theo tiêu chuẩn quốc tịch vẫn được điều khiển máy bay đến nước này, theo Ben David.

"Nếu đây thực sự là một vụ tấn công khủng bố có chủ đích thì cả hệ thống tình báo đã tan vỡ ở nhiều cấp độ từ trước đó rất lâu, chứ chưa cần bàn đến chuyện lực lượng an ninh sân bay có mắc sai sót nào hay không", Matthew Borie, giám đốc Tình báo kiêm đồng sáng lập công ty tư vấn an ninh hàng không Osprey Flight Solutions, Anh, nhận định.

Theo lời cơ trưởng Smit Machchhar, khi chuyến bay FZ1073 vừa đi được hơn một nửa chặng đường, cơ phó đã xin phép cầu nguyện rồi bất ngờ dùng rìu thoát hiểm giáng liên tiếp xuống đầu anh. Trong cơn nguy cấp, anh vẫn gắng gượng mở tung cửa buồng lái để hành khách xông vào khống chế kẻ tấn công, kịp thời giật lại tay lái và kéo chiếc máy bay thoát khỏi cú lao đầu tử thần.

Hôm 3/10, Bộ trưởng Tư pháp UAE cáo buộc cơ phó âm mưu thực hiện một hành vi khủng bố. Các nguồn thạo tin cho hay cả Arab Saudi, UAE lẫn Israel đều cho rằng mục đích thực sự của anh ta là lao thẳng máy bay xuống sân bay Ben Gurion ở Tel Aviv.

Cả ba quốc gia đang ráo riết làm rõ liệu cơ phó có hành động đơn độc hay không. Dù vậy, các nhà điều tra cho biết hiện vẫn chưa phát hiện bất kỳ mối liên hệ nào giữa anh ta với các thế lực nước ngoài hay tổ chức khủng bố khét tiếng.

Ben David nhấn mạnh chuyến bay FZ1073 suýt chút nữa đã khép lại trong thảm kịch và nguyên nhân nằm chính ở thái độ "vô trách nhiệm đến giật mình" của các cơ quan quản lý, an ninh, tình báo, đặc biệt là từ phía Israel.

"Có vẻ như danh sách tổ bay đã không được đối soát tử tế và khâu thẩm tra lý lịch cũng bị bỏ ngỏ. Đó là lý do chúng ta rơi vào cảnh này", ông nói. "Chúng ta phải nhìn nhận sự cố nghiêm trọng như thể một thảm kịch kinh hoàng đã thực sự xảy ra".

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters )