Dự án máy phát hiện nói dối bằng AI của Lầu Năm Góc bị hoài nghi

Bộ Quốc phòng Mỹ đề xuất chương trình Polygraph+, dùng AI tạo ra thiết bị thẩm tra thế hệ mới, tuy nhiên nhiều chuyên gia đánh giá dự án thiếu cơ sở khoa học.

Đầu tháng 9, New York Times đưa tin khoảng 50 sĩ quan thuộc cơ quan tham mưu của Bộ Quốc phòng Mỹ bị kiểm tra bằng máy phát hiện nói dối, nhằm tìm ra nhân sự rò rỉ tin tức cho báo chí. Thông tin này khiến đề xuất ngân sách của Lầu Năm Góc hồi tháng 4, trong đó đề cập cải tiến công nghệ máy phát hiện nói dối, được quan tâm trở lại.

Cụ thể, Bộ Quốc phòng Mỹ đề xuất chi 30,3 triệu USD trong 5 năm để phát triển thiết bị phát hiện nói dối thế hệ mới với sự hỗ trợ của AI. Chương trình được gọi là Polygraph+ hoặc Polygraph Next, dự kiến xây dựng công nghệ "chấm điểm nói dối" dựa trên trí tuệ nhân tạo và cảm biến từ xa, thu thập chỉ số sinh lý mà không cần gắn lên cơ thể.

Dự án được mô tả nhằm hiện đại hóa công nghệ, đánh giá độ đáng tin của nhân sự trong chính phủ liên bang và phát hiện nội gián. Tuy nhiên ý tưởng không được giới chuyên gia đánh giá cao.

"Đây là nỗ lực sai hướng nhằm đơn giản hóa một vấn đề phức tạp thành thứ gì đó hữu hình", Kyri Kotsoglou, giáo sư tại Trường Luật Northumbria (Anh) chuyên nghiên cứu việc sử dụng máy phát hiện nói dối trong hệ thống tư pháp, nói với Technology Review .

Chuyên gia này cho rằng việc kết hợp thêm AI sẽ làm cho một phương pháp vốn đã thiếu cơ sở chắc chắn trở nên bất định hơn nữa.

Theo Wired , công nghệ máy phát hiện nói dối vẫn dựa trên các nguyên lý kể từ khi được phát minh vào những năm 1920. Máy đo chỉ số như huyết áp, nhịp tim, nhịp thở và mức độ tiết mồ hôi. Người vận hành so sánh phản ứng sinh lý của người bị kiểm tra khi trả lời xen kẽ các câu hỏi cơ bản như "Bầu trời có màu xanh không?" và những câu hỏi cần điều tra.

Technology Review dẫn các báo cáo cho thấy phương pháp này nhiều lần bị bác bỏ về mặt khoa học và kết quả hiếm khi được tòa án chấp nhận làm bằng chứng. Năm 1983, Văn phòng Đánh giá Công nghệ của Quốc hội Mỹ kết luận rất ít bằng chứng cho thấy máy phát hiện nói dối phù hợp để sàng lọc nhân viên. Năm 2003, Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ (NRC) cho rằng hiệu quả của phương pháp này ở mức yếu.

Hiệp hội Máy phát hiện nói dối Mỹ cho biết thiết bị có độ chính xác khoảng 80-94%. NRC đánh giá ngay cả với tỷ lệ này, khi áp dụng trên quy mô hàng triệu nhân viên của Bộ Quốc phòng có thể dẫn đến hàng chục nghìn người bị kết tội sai.

Việc diễn giải kết quả đo được cũng mang tính chủ quan, tức người đánh giá khác nhau không đưa ra cùng một kết luận. Người thuộc nhóm thiểu số cũng có khả năng bị coi là đang nói dối cao hơn. Trong khi đó, người bị kiểm tra có thể học nhiều cách để đối phó, chẳng hạn làm tăng phản ứng sinh lý của cơ thể đối với các câu hỏi cơ bản.

Theo Sophie van der Zee, phó giáo sư nghiên cứu về hành vi lừa dối tại Đại học Erasmus Rotterdam (Hà Lan), vấn đề mang tính nền tảng mà công nghệ AI không thể giải quyết là không tồn tại một dấu hiệu chung của hành vi nói dối ở mọi người trong mọi tình huống. Ngay cả khi trí tuệ nhân tạo phát hiện những mẫu hình chưa từng được biết đến trong dữ liệu sinh lý, cũng không thể liên kết những gì tìm được với việc nói dối do không có các dấu hiệu "chuẩn" của hành vi.

Marion Oswald, giáo sư luật từng nghiên cứu về việc sử dụng máy phát hiện nói dối trong hệ thống tư pháp, lo ngại những hình thức phát hiện nói dối mới sẽ đóng vai trò công cụ tạo áp lực tâm lý hơn là một phương pháp khoa học, buộc mọi người thú nhận thay vì thu thập thông tin đáng tin cậy.