Công nghệ sạch Trung Quốc tái định hình cuộc chiến khí hậu

Giải pháp năng lượng sạch giá rẻ từ Trung Quốc đang tạo cơ hội cho các nước phát triển tiếp cận công nghệ xanh thay vì phụ thuộc vào gói viện trợ.

Theo phân tích của Reuters , tổng giá trị xuất khẩu công nghệ sạch và đầu tư của Trung Quốc vào nhóm nước đang phát triển cán mốc 132 tỷ USD trong năm ngoái, đưa Bắc Kinh trở thành nguồn lực thúc đẩy giảm phát thải carbon lớn nhất thế giới. Con số này gần tương đương với số tiền 137 tỷ USD mà các cường quốc dành cho nước nghèo hơn trong năm 2024.

Khoản tiền Trung Quốc chi chủ yếu là giao dịch thương mại tập trung vào phát triển năng lượng sạch, trong khi hỗ trợ tài chính chống biến đổi khí hậu còn giúp phát triển kỹ thuật nông nghiệp bền vững hoặc khắc phục thiệt hại do bão lũ gây ra. Dù hai khoản đóng góp có bản chất khác nhau, so sánh vẫn cho thấy quy mô và sức ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc trong quá trình chuyển dịch năng lượng tại nhiều nền kinh tế đang phát triển.

Theo thỏa thuận của Liên Hợp Quốc năm 2009, nước phát triển cam kết hỗ trợ tài chính cho những quốc gia chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, phần lớn nguồn vốn từ phương Tây được giải ngân dưới dạng khoản vay thương mại đi kèm lãi suất thị trường khiến hàng tỷ USD cuối cùng chảy ngược về nước giàu.

Trong tổng số 132 tỷ USD, khoảng 40 tỷ USD là tiền doanh nghiệp Trung Quốc trực tiếp đầu tư vào dự án công nghệ sạch ở nước đang phát triển, theo thống kê của hai chuyên gia Mathias Larsen và Xiaokang Xue ở Trường Kinh tế London.

Li Shuo, giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc tại Viện Chính sách Hiệp hội châu Á, nhận định quỹ đạo thị trường đang chuyển dịch. Trong nhiều năm qua, đàm phán về khí hậu chủ yếu xoay quanh việc nước giàu sẽ hỗ trợ bao nhiêu tiền và công nghệ để giúp nước nghèo cắt giảm lượng khí thải carbon. Làn sóng sản xuất quy mô lớn của Trung Quốc mở ra một lối đi khác, hướng tới giảm giá thành công nghệ sạch xuống mức đủ thấp để các nước đang phát triển sẵn sàng ứng dụng vì lý do kinh tế.

Nghịch lý ở quốc gia phát thải lớn nhất thế giới

Nhờ sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ, ngành công nghiệp năng lượng xanh của Trung Quốc phát triển vượt bậc, giúp nước này nhanh chóng thống trị thị phần, cung cấp phần lớn pin mặt trời, pin lưu trữ, xe điện, turbine gió giá rẻ cho nước đang phát triển. Khả năng xuất khẩu công nghệ sạch cũng biến Trung Quốc thành một trong những quốc gia đi đầu về giảm phát thải gây hại cho khí hậu. Phân tích của Lauri Myllyvirta, nhà đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch có trụ sở tại Helsinki, chỉ ra lượng xuất khẩu đó sẽ giúp các nước Nam bán cầu cắt giảm 257 triệu tấn khí carbon dioxide mỗi năm sau khi triển khai, tương đương với lượng khí phát thải thường niên của Pháp. Xuất khẩu năm nay từ Trung Quốc có thể loại bỏ 337 triệu tấn khí carbon dioxide tại Nam bán cầu.

Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết họ đang góp phần quan trọng vào chuyển đổi xanh trên toàn thế giới. Xuất khẩu điện gió và điện mặt trời của Bắc Kinh đã giảm khoảng 4,1 tỷ tấn CO2 toàn cầu trong 5 năm qua, tương đương khoảng 80% tổng lượng khí thải của Mỹ trong một năm.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là nước phát thải khí nhà kính lớn nhất thế giới (chiếm khoảng 1/3 lượng khí thải CO2 toàn cầu) do dân số đông, nhiều ngành công nghiệp nặng và hơn nửa sản lượng điện nội địa phụ thuộc vào than đá.

Dù có tầm ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực công nghệ xanh, Trung Quốc chưa sẵn sàng chuyển sức mạnh thương mại thành vai trò dẫn dắt tại các cuộc đàm phán khí hậu quốc tế. Bắc Kinh vẫn duy trì cách tiếp cận thận trọng, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ rút khỏi các cam kết hợp tác khí hậu quốc tế năm 2025 dưới thời tổng thống Donald Trump. Trước đây, thỏa thuận giữa Washington và Bắc Kinh thường đặt nền móng cho những cam kết khí hậu toàn cầu, trong đó có Thỏa thuận Paris năm 2015.

Một số chuyên gia cho rằng Trung Quốc có thể không muốn đơn phương đảm nhận vai trò dẫn dắt khi thiếu sự tham gia của Mỹ. Nước này có thể lo ngại về áp lực phát sinh, bao gồm yêu cầu tăng hỗ trợ tài chính cho nước đang phát triển hoặc đẩy nhanh lộ trình giảm phát thải từ nhiên liệu hóa thạch.

Cú hích từ công nghệ năng lượng sạch giá rẻ

Sản xuất bùng nổ ở Trung Quốc khiến chi phí sản xuất năng lượng tái tạo trở nên phải chăng ở những nước đang phát triển. Một minh chứng rõ nét là việc Ethiopia ban hành lệnh cấm nhập khẩu xe động cơ đốt trong vào năm 2024 để dọn đường cho xe điện. Quyết định táo bạo này đến từ áp lực cắt giảm ngoại tệ nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Larsen nhận định chính phủ Ethiopia chọn xe điện Trung Quốc đơn giản vì đó là giải pháp rẻ và hiệu quả nhất. Trung Quốc trở thành nhà cung cấp xe điện lớn nhất thế giới trong vài năm qua, khi hàng chục nhà sản xuất ôtô được trợ cấp đã tạo ra cuộc chiến khốc liệt về giá trong nước và tăng mạnh xuất khẩu.

Tương tự, Pakistan đã nhập khẩu lượng pin mặt trời có tổng công suất lên tới 17 GW từ Trung Quốc năm ngoái, tương đương công suất lắp đặt của Đức cùng kỳ. Đối với đất nước thường xuyên thiếu điện, nguồn pin mặt trời giá rẻ trở thành cứu cánh cho sinh hoạt và sản xuất. Theo Reuters , gần 2/3 lượng pin mặt trời và tế bào quang điện Trung Quốc xuất khẩu trong năm ngoái được đưa tới các nước đang phát triển.

Tuy nhiên, tại Mỹ và nhiều nước châu Âu, công nghệ sạch Trung Quốc phải đối mặt với hàng loạt rào cản thương mại. Washington áp thuế hơn 100% đối với xe điện Trung Quốc nhằm bảo vệ nhà sản xuất trong nước và hạn chế hàng nhập khẩu. André Corrêa do Lago, nhà đàm phán khí hậu kỳ cựu của Brazil, nhận định các chính sách vốn được thiết kế để ứng phó biến đổi khí hậu hiện vấp phải phản đối mạnh mẽ không phải do tác động môi trường mà do lo ngại về thương mại và năng lực cạnh tranh.